opinie

Vernieuwing van de democratie kan veel verder gaan

De uitslag van het laatste raadgevend referendum wordt bekendgemaakt, in maart van dit jaar. Deze methode om burgers zeggenschap te geven, is inmiddels afgeschaft. Beeld ANP

Met meer participatie van burgers ben je er niet, je moet hun daadwerkelijk zeggenschap geven, menen Linze Schaap en Daan Jacobs, onderzoekers aan het departement Politiek en Bestuur van de Tilburg University.

Frankrijk en in mindere mate België en Nederland werden de afgelopen weken opgeschud door protesten van ‘gele hesjes’. Hoewel de precieze aard van deze protestbeweging moeilijk te duiden is, lijken de demonstrerende burgers verenigd in onvrede over de manier waarop politiek bedreven wordt.

Volgens een woordvoerder van de Nederlandse ‘tak’ ging het de betogers onder meer om de beperkte mate waarin burgers betrokken worden bij de politieke besluitvorming, zeker na de afschaffing van het raadgevend referendum. Dit roept de vraag op of het Nederlandse politieke bestel gebaat is bij meer burgerparticipatie. Kan aan een protest als dat van de gilets jaunes tegemoetgekomen worden door burgers directer bij de politieke besluitvorming te betrekken?

In Nederland is het vertrouwen in instanties over het algemeen hoog, maar ‘de politiek’ scoort over het algemeen laag. En er zijn meer indicaties dat de traditionele manier van politiek bedrijven op weinig enthousiasme kan rekenen. Door hun lage ledental zijn politieke partijen amper nog een verbindingskanaal tussen burger en bestuur. De opkomst bij de meeste verkiezingen is structureel aan het dalen. En het aantal en de omvang van partijen die zich afzetten tegen ‘het establishment’ nemen toe; ook sommige gevestigde partijen lijken nu en dan een ietwat populistische stijl te hebben.

Lokaal veel eerder

Landelijk ontbreekt vooralsnog een antwoord, maar misschien zet de commissie-Remkes iets in beweging. Lokaal is al veel eerder met het vernieuwen van de democratie begonnen. Zeker sinds de gemeenteraadsverkiezingen van 1990 (toen de opkomst fors lager was dan voorheen) zijn tal van gemeenten bezig meer ruimte te creëren voor andere vormen van burgerparticipatie dan stemmen.

Die aanvullingen op de representatieve democratie zijn er in vele soorten en maten, zoals wijk- en dorpsraden, minipublieken van willekeurig geselecteerde burgers die delibereren over publieke zaken (‘G1000’), doe-democratie, e-democratie en lokale referenda. De lokale democratie is daarmee dynamisch geworden; er zijn veel democratische innovaties. Maar, zoals we (met enkele collega’s) in een recent onderzoeksrapport constateerden, de effecten van al die vernieuwingen, voor zover die al bekend zijn, vallen tegen.

We noemen twee problemen die zich blijven voordoen. In de eerste plaats zijn de deelnemers aan de nieuwere vormen van burgerparticipatie (met uitzondering van de lokale referenda) geen afspiegeling van de bevolkingssamenstelling; vooral jongeren en mensen met een migratie-achtergrond doen amper mee. In de tweede plaats zijn de resultaten van al die nieuwe aanpakken vooral een vrijblijvend advies aan het gemeentebestuur, waardoor burgers het gevoel krijgen dat ze niet erg serieus genomen worden.

Het lijkt dan ook onwaarschijnlijk dat meer burgerparticipatie de zorgen van bewegingen als de ‘gele hesjes’ zal wegnemen. In plaats daarvan zal moeten worden gewerkt aan een vitalere en meervoudige democratie, te beginnen op lokaal niveau.

Lokale lijsten

Daarvoor zien wij twee denkrichtingen. In de eerste plaats kan de representatieve democratie versterkt worden. Dat zou bijvoorbeeld kunnen door meer nadruk te leggen op lokale vraagstukken bij de raadsverkiezingen en die niet te laten kapen door landelijke politieke belangen.

Ook zouden partijen kunnen overwegen de lokale keuzes helderder over het voetlicht te brengen; nu zien we dikwijls grote aantallen kandidatenlijsten en gemeenteraadsfracties die inhoudelijk soms amper van elkaar verschillen. Voor kiezers is het wellicht overzichtelijker als partijen zich clusteren en zich presenteren als lokale lijsten.

Daarnaast kunnen partijen bewerkstelligen dat de raad een betere afspiegeling van de bevolking wordt (zoals qua opleidingsniveau en sociaal-economische status). Tot slot kan – in te bedden in een eigentijdse visie op lokaal bestuur – gedacht worden aan een gekozen uitvoerende macht (dat is overigens niet een pleidooi voor directe burgemeestersverkiezingen; de zoektocht zou meer varianten moeten betreffen).

Naast en in combinatie met een versterking van de representatieve democratie zou gedacht kunnen worden aan verregaande vormen van participatieve, directe en doe-democratie. De gemeenteraad moet dan de uitkomsten van deze burgerparticipatieprocessen serieuzer nemen en zoveel mogelijk overnemen, zeker als diverse groepen uit de bevolking hebben deelgenomen. Nu zijn die uitkomsten dikwijls alleen een advies waarmee raad en college nog alle kanten op kunnen, tot frustratie van de deelnemers.

Dorpsraad

Daarnaast zouden meer mogelijkheden tot overdracht van besluitvormende taken aan maatschappelijke organisaties en burgers gecreëerd kunnen worden. Waarom, bijvoorbeeld, zou een dorpsraad niet zelf enkele ruimtelijke beslissingen kunnen nemen?

Vooral valt te denken aan slimme combinaties van instrumenten. Zo zouden minipublieken en referenda elkaar kunnen versterken. Dan kan de uitkomst van de ‘deliberatie’ van gelote burgers die bepaalde vraagstukken tot een oplossing proberen te brengen, worden voorgelegd aan de gehele bevolking. Of gekozen dorps- en wijkraden zouden zonder tussenkomst van de gemeente mogen bepalen waar ruimte is voor ‘doe-democratie’, voor burgers die zelf uitvoerende taken voor hun directe woonomgeving verrichten. Ook een betere ondersteuning van gemeenteraadsleden en directe besluitvorming door burgers kunnen elkaar versterken.

Hoewel niet al deze denkrichtingen meteen haalbaar zullen zijn, zijn ze wel opties voor een ondogmatische zoektocht naar een vitale democratie; een zoektocht waarin keuzes voor instrumenten gebaseerd zijn op ervaringen en niet op beelden.

Alleen ‘meer participatie’ lijkt niet de oplossing, zo leren de lokale ervaringen. Het antwoord op de ‘gele hesjes’ lijkt ons code geel: betere participatie en zeggenschap van een diverse groep burgers.

Lees ook:

Nieuw bij de komende verkiezingen: burgerbeweging Code Oranje

Politieke partijen zijn volgens de initiatiefnemers iets van de vorige eeuw, dus kunnen we nu ook voor burgerbeweging Code Oranje kiezen, en direct meepraten.

Commissie-Remkes: Voorkeurstemmen moeten belangrijker worden

Meer gewicht voor voorkeurstemmen en een bindend referendum zijn twee van de adviezen van de commissie-Remkes. Hiermee kan de parlementaire democratie worden versterkt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden