null Beeld Trouw
Beeld Trouw

ColumnBas den Hond

Van het Hooggerechtshof moet het stemrecht het niet hebben in de VS

Het was een bittere pil, maar de Democraten in de VS weten nu wel waar ze aan toe zijn: van het Hooggerechtshof hebben ze niets te verwachten als het gaat om het verdedigen van de toegang tot de stembus.

Zelf ziet de hoogste gerechtelijke instantie van het land – of preciezer gezegd, de conservatieve meerderheid van dat hof, het natuurlijk anders. Het moest oordelen over twee maatregelen die de staat Arizona nam om stemfraude te voorkomen. Die staat verklaarde stemmen ongeldig wanneer ze per ongeluk in het verkeerde stembureau waren uitgebracht. En verbood het ‘oogsten’ van stembiljetten, het verzamelen ervan door iemand die ze vervolgens naar het stembureau bracht.

Die regels, oordeelde het Hof donderdag, zijn misschien wel lastig voor sommige kiezers, en misschien zijn die kiezers overwegend arme Amerikanen, en dus vaak zwarten, latino’s of Indianen, maar als je in de betreffende staat over het algemeen goed toegang hebt tot de stembus, dan mogen zulke maatregelen wel.

Wet op het Stemrecht

De reacties bij de Democraten logen er niet om. “Het is bijna onvoorstelbaar”, zei de fractieleider in de Senaat, Chuck Schumer, “dat het Hooggerechtshof van de VS, dat de plicht en de grondwettelijke opdracht heeft om te zorgen dat iedereen gelijk is voor de wet, meer gedaan heeft om het kiesrecht uit te hollen dan welke andere instantie ook in het afgelopen decennium.”

Daarmee verwees Schumer naar een vorige uitspraak van het Hof, in 2013, waarin het een flink deel van de Wet op het Stemrecht buiten werking stelde. Die wet maakte in 1965 een einde aan de anti-democratische praktijken in met name het zuiden van de VS, waar zwarten met alle mogelijke middelen uit het stemhokje werden geweerd.

De wet regelde zeer scherp toezicht van de federale overheid op het stemmen in die staten. Elke verandering in de procedures, tot de verhuizing van een stembureau aan toe, moest worden voorgelegd aan het ministerie van justitie, dat controleerde of er geen nadeel zou ontstaan voor minderheden. En in het hele land kregen rechters de bevoegdheid om de kiesregels van staten langs de dezelfde meetlat te leggen.

Dat laatste geldt nog steeds, maar die ‘goedkeuring vooraf’ voor zuidelijke staten werd in 2013 door het Hooggerechtshof afgeschaft. Met op zichzelf een goed te volgen redenering: de lijst van staten die onder curatele stonden, was voor het laatst in 1972 bijgewerkt. In de tussentijd waren er vast wel veranderingen geweest. Sommige staten zouden redelijkerwijs onder geen enkele verdenking meer staan dat ze het stemrecht van minderheden wilden beknotten. Andere misschien voor het eerst wel. Met andere woorden: als het Congres die goedkeuring vooraf wilde handhaven, moest het de wet actualiseren.

Dat gebeurde vervolgens niet. Daarvoor was het Congres teveel verdeeld. En dus had het ministerie van justitie na 2013 minder te vertellen over verkiezingen in het land. Het kon hoogstens nog naar de rechter stappen met een bezwaar tegen veranderingen die al waren doorgevoerd.

En nu kan dat ook niet meer. Tenminste, de uitspraak van het Hooggerechtshof, waar dankzij drie rechtersbenoemingen tijdens vier jaar presidentschap van Donald Trump de conservatieven de meerderheid hebben, suggereert dat de lat voor het afschieten van verkiezingsregels erg hoog is komen te liggen.

Terecht, zei de minister van justitie van Arizona na de voor zijn staat gunstige uitspraak. Die vindt het “een overwinning voor de bescherming van de zuiverheid van verkiezingen in Arizona en heel het land.” Dat verwijst ook naar nieuwe regels die in tientallen door Republikeinen geregeerde staten zijn aangenomen of in de maak zijn.

Volgens die partij zijn ze nodig om de kiezers gerust te stellen. Die zouden zijn gaan twijfelen aan de eerlijkheid van verkiezingen na het rumoer rond de nederlaag van Donald Trump vorig jaar november. Die houdt nog steeds vol dat hij als gevolg van fraude nu geen president meer is. En al is daar geen enkel bewijs van boven water gekomen, veel Republikeinen geloven hem.

Voor de Democraten houdt die ontwikkeling een groot gevaar in. Ze hebben maar een kleine meerderheid in het Huis van Afgevaardigden, en hebben in de Senaat evenveel zetels als de Republikeinen, waarmee ze net het overwicht hebben omdat vice-president Kamala Harris indien nodig een doorslaggevende stem mag uitbrengen. Ze lopen zelfs zonder de kiesrechtbeperkende wetten in al die staten al een grote kans volgend jaar november een of allebei die meerderheden kwijt te raken. Met die wetten ziet het er helemaal somber uit.

Radicale omwenteling

Maar in ieder geval weten ze nu wat hen te doen staat: ofwel het hoofd in de schoot leggen en afwachten of die wetten het door de Republikeinen beoogde en door hen gevreesde effect hebben, of zorgen dat het Congres bij wet paal en perk daaraan stelt.

Daarvoor is ongeveer net zo’n radicale omwenteling nodig als het Hooggerechtshof heeft geleverd. Die proberen de Democraten ook in gang te zetten. Hij is vastgelegd in twee wetten die in behandeling zijn in het Congres. Het Huis van Afgevaardigden heeft ze al aangenomen en de beslissing is nu aan de Senaat.

De meest veelomvattende van de twee is de “Voor het volk-wet”, waarin een groot aantal spelregels wordt vastgesteld waaraan alle staten moeten voldoen. Daarnaast is er de “John Lewis-wet op het bevorderen van het stemrecht”, die doet wat het Hooggerechtshof in 2013 al vroeg, namelijk de lijst moderniseren van staten die onder toezicht van het ministerie van justitie moeten staan.

Voor beide wetten geldt dat de Democraten op zijn minst de rijen moeten sluiten, aangenomen dat geen enkele Republikein er voor zal stemmen. Maar dat lukt niet niet helemaal. Een van de Democratische senatoren, Joe Manchin, uit West Virginia, vaart een eigenzinnige koers. Hij wil alleen voor de Voor het volk-wet stemmen als die wordt ontdaan van een aantal onderdelen waar de Republikeinen bezwaar tegen hebben. Want hij vindt dat zo’n verstrekkende wet alleen mag worden aangenomen als er uit elk van beide partijen senatoren voor stemmen.

Republikeinse stokpaardjes

Op het eerste gezicht zouden de Republikeinen blij moeten zijn met de koers van Manchin. Hij heeft bijvoorbeeld geen moeite met een van de Republikeinse stokpaardjes, dat elke kiezer zich bij het stemmen moet legitimeren, iets wat nu in de VS nog niet overal hoeft.

Maar het zal de Republikeinen niet verleiden om voor de Voor het volk-wet te stemmen. En ook de John Lewis-wet zal hun steun niet krijgen.

Fractieleider Mitch McConnell haalde in een verklaring alles uit de kast waar de Republikeinse achterban puistjes van krijgt, of het nu werkelijk met de wet te maken heeft of niet: “Het plan dat de goedkeuring heeft van Stacey Abrams (de zwarte politica uit Georgia die daar zorgde voor een enorme groei van het aantal zwarte kiezers en winst van Joe Biden en twee Democratische senaatskandidaten in die staat red.) is geen compromis. Het ondergraaft nog steeds het Eerste Amendement (dat gaat over vrijheid van meningsuiting en vergadering red.). Het intensiveert de ‘cancel culture’ en het zwart maken van politici in campagnes. Het haalt het indelen van districten weg bij parlementen van staten en laat het over aan computers. En het doet niets aan het verrotte hart van de wet: een aanval op het fundamentele uitgangspunt dat de staten, niet de federale regering, gaan over het organiseren van verkiezingen.”

Die laatste uitspraak gaat regelrecht in tegen de grondwet, die expliciet zegt dat het Congres regels kan vaststellen voor verkiezingen van landelijke politici, zoals Congresleden en de president. Maar het komt McConnell dezer dagen beter uit dat even over het hoofd te zien. En de Democraten kunnen er niet op rekenen dat het Hooggerechtshof de Republikeinen daar in de toekomst voor op de vingers zal tikken.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden