null

OpinieVaccinatiebeleid

Uitsluiten ongevaccineerden bedreigt de solidariteit die we hard nodig hebben

Beeld

Volg niet andere landen door de rechten van ongevaccineerden in te perken, betogen de Leidse hoogleraren Arjen Boin en Paul Nieuwenburg.

De roep zwelt aan om ongevaccineerden toegang te weigeren tot terrassen en restaurants, maar ook tot scholen en werkplekken. In sommige landen gebeurt dit al. Als de ziekenhuizen weer overbelast raken en nieuwe lockdownmaatregelen dreigen, zal ook in Nederland grote maatschappelijke druk ontstaan om ongevaccineerden de toegang tot het sociaal verkeer te ontzeggen.

Het is een begrijpelijke reactie. De coronapatiënten in de ziekenhuizen zijn voor het overgrote deel niet gevaccineerd. Een kleine groep mensen, de ongevaccineerden, veroorzaakt een groot maatschappelijk probleem. Als we hen niet kunnen dwingen om zich te laten vaccineren, moeten we iets anders proberen. Uitsluiting ligt dan voor de hand.

Het is een herkenbare reactie. In de geschiedenis kennen we veel voorbeelden van gemeenschappen die een grote crisis te lijf gaan door een kleine groep te stigmatiseren en uit te sluiten. De smartphone zou op deze manier functioneren zoals vroeger de ratel waarmee leprapatiënten voor hun eigen komst moesten waarschuwen, of de Scarlet Letter die overspeligen kregen opgespeld in de zeventiende eeuw.

De voorstanders van het uitsluitingsinstrument lijken het controversiële karakter ervan niet te herkennen. Zij leunen op een aantal ogenschijnlijk vanzelfsprekende argumenten die bij nader inzien niet heel overtuigend zijn:

1. Ongevaccineerden bedreigen de gezondheid van anderen

Dit klopt, maar is het voldoende reden om de vrijheid van ongevaccineerden te beperken? Een burger die de lichamelijke integriteit van anderen dreigt te schenden, kan zelf in zijn vrijheden worden beperkt. Maar het is precies dat grondrecht op lichamelijke integriteit waarop de ongevaccineerde zich kan beroepen. Als een groep voor het claimen van dit grondrecht vrijheden wordt ontnomen om deze aan anderen te gunnen, wat stelt dit grondrecht dan eigenlijk nog voor?

2. Uitsluiting is een heel effectief middel

In een rechtsstaat kan effectiviteit nooit het enige criterium zijn. Maar is dit instrument eigenlijk wel zo effectief? De isolatie van ongevaccineerden zal de verspreiding van het virus vertragen, maar niet tegenhouden. Als we de verspreiding van het virus willen stoppen, lijken andere middelen sneller en beter te werken. Mondkapjes, ventilatie, afstand houden, testen. Nog veel beter: het sluiten van scholen en cafés, het verbieden van evenementen.

Daar komt bij dat het niet zo eenvoudig is om duidelijke en eerlijke uitsluitingsgronden te formuleren. Zo kan een kleine groep mensen zich om gezondheidsredenen niet laten vaccineren. Mogen deze ongevaccineerden wel naar het terras? En als ongevaccineerden een gevaar voor anderen vormen, waarom hen dan alleen de toegang tot het terras ontzeggen? Waarom niet de supermarkt? Of het openbaar vervoer? En wat moeten we doen met die aanzienlijke groep gevaccineerden die toch het virus blijkt over te dragen? Moeten we hen ook uitsluiten of mogen ze blijven omdat ze zich hebben laten vaccineren?

3. Het is geen dwang maar drang

Voorstanders ontkennen dat uitsluiting bedoeld is om vaccinaties af te dwingen. Het gaat om ‘drang’, niet om dwang, zeggen zij. Wanneer iemand dreigt te worden uitgesloten van alledaagse bezigheden waartoe die persoon altijd toegang heeft gehad, is het niet vreemd dat die persoon dat als dwang zal beschouwen. En als voorstanders kunnen bepalen wat anderen ervaren als dwang en wat niet, dan gedragen zij zich precies zoals de paternalistische staat waartegen onze grondrechten ons behoren te beschermen.

4. Het is toch een consequentie van je eigen keuze?

Als uitsluiting een consequentie is van de keuze voor het claimen van een grondrecht, dan rijst de vraag of we hier wel met een echte keuze te maken hebben. De prijs voor meedoen is het opgeven van een recht en meebuigen met een meerderheid. Dat is voor de meesten van ons geen keuze, maar een vorm van sociale dwang.

5. Je kunt je toch altijd laten testen?

Testen biedt wel een ontsnappingsmogelijkheid, maar het legt een kleine groep nog steeds reële beperkingen op. Er is geen sprake van uitsluiting als iedereen zich moet laten testen.

Voor alle duidelijkheid: wij horen bij die meerderheid die zich heeft laten vaccineren en hopen dat anderen dat ook doen. Uitsluiting is echter niet de juiste weg. Het wakkert polarisatie aan en ondermijnt het vertrouwen in de rechtsstaat. Het is niet eens een heel effectief middel. Maar door uitsluiting te normaliseren, door het niet controversieel te verklaren, begaan we een collectieve vergissing. We geven beleidsambtenaren een hamer die voor heel veel spijkers kan worden gebruikt. De toeslagenaffaire heeft laten zien met welke gretigheid de staat een geselecteerde groep Nederlanders het leven zuur kan maken (voor een heel lange tijd).

Het individu heeft rechten ten opzichte van de staat en die wegen zwaar in een liberale democratie. Die rechten beschermen de burger tegen de tirannie, ook de tirannie van de meerderheid.

Je kunt niet zomaar worden gevaccineerd zonder dat je daar zelf mee instemt, ook niet als de overgrote meerderheid dat een goed idee vindt. Dit betekent niet dat een individueel recht nooit beperkt mag worden. Maar de rechtvaardiging van zo’n beperking kan nooit bestaan in het loutere feit dat een meerderheid voor zo’n beperking is. Daar zijn zwaarwegende inhoudelijke gronden voor nodig. De vraag is of de huidige situatie, met een hoge vaccinatiegraad en een nog hogere vaccinatiebereidheid, aan dat criterium voldoet.

Het bestrijden van een pandemie kan alleen succesvol zijn met een beleid dat op solidariteit is gebaseerd. Het virus raakt ons allemaal. We moeten het virus samen bestrijden en we moeten dat doen binnen de kaders van de rechtsstaat. Uitsluiting legt de bijl aan die benadering. Het is een controversieel instrument dat een serieuze rechtvaardiging behoeft (en niet alleen op sociale media) voor het wordt ingezet.

Lees ook:

‘Nee, anti-vaxxers zijn we nadrukkelijk niet’. Maar toch nemen zij geen prik

Ruim 90 procent van de Nederlanders wil zich laten vaccineren, meldde het RIVM half juni. De bereidheid is hoog, maar niet iedereen kiest voor een prik. Hoe ervaren niet-gevaccineerden in Nederland die sociale druk?

Mijn vrouw wil geen ongevaccineerden bij ons thuis uitnodigen, ik zie dit anders

Etiquette-specialist Beatrijs Ritsema beantwoordt de prangende vraag van een zeventig-plusser.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden