Beeld Trouw

Column Hans Goslinga

Twist met ons, twist niet met mate

In het raamkozijn van mijn werkkamer staat een kaartje met daarop een dichtregel van Martinus Nijhoff: ‘Twist met ons, twist met ons, twist niet met mate’. Jan Kuijk, de pas overleden oud-commentator van deze krant en mijn journalistieke leermeester, stuurde me dat als beginnend columnist toe als vermaning altijd tegenspraak te zoeken.

Dat is een moeilijker opdracht dan het lijkt. Een schrijver of spreker die zijn nek uitsteekt staat doorgaans meer open voor instemming dan voor kritiek. Van alle politici die ik van nabij heb meegemaakt, was de sociaal-democraat Joop den Uyl de enige die in zijn omgeving welbewust de tegenspraak organiseerde. Journalisten kunnen, zoals u weet, heel slecht tegen kritiek.

Een ernstige grap

De dichtregel van Nijhoff komt uit een van de acht sonnetten die hij onder de gezamenlijke titel ‘Voor dag en dauw’ opdroeg aan de historicus Johan Huizinga naar aanleiding van diens boek ‘In de schaduwen van morgen’ uit 1935. Dit befaamd geworden werk, waarvan in de eerste maanden al 20.000 exemplaren werden verkocht, was een klaaglied over het verval van de westerse beschaving, waarvan de opkomst van het fascisme in de ogen van Huizinga een van de symptomen was.

Nijhoff haalde met zijn sonnetten een ernstige grap uit door, anders dan de historicus, het zwaartepunt niet te leggen op de ‘schaduwen’ maar op ‘morgen’, en dan ook nog in de betekenis van ochtend. De strofe die Kuijk me stuurde, komt uit het gedicht over een trambestuurder die in de ochtendschemering zijn eerste rondrit door de stad maakt. Hierin plaatste Nijhoff tegenover het cultuurpessimisme van Huizinga de belofte van de dageraad: ‘De eerste rit is altijd weer een reis’.

Kuijk en ik deelden de belangstelling voor schrijvers en historici uit de jaren dertig, omdat de gedachtevorming in die periode op scherp kwam te staan. De kater van de verwoestende Eerste Wereldoorlog hing nog over Europa, het spook van een wereldwijde economische crisis waarde rond, de politieke toestand was labiel. De democratie had zich als staatsvorm nog niet voldoende bewezen en stond onder toenemende druk van rivaliserende ideologieën.

De betekenis van de historiografie

Het was geen toeval dat de interesse de laatste jaren nog groeide. De omstandigheden zijn nu beter, toch hangt er iets onbestemds in de lucht dat andermaal de democratie, hoewel zij zich nu ruimschoots heeft bewezen, in het nauw brengt. Met politieke leiders als Donald Trump en Boris Johnson is de waarschuwing van Huizinga voor argeloosheid over het behoud van de democratie als beschavingsvorm ineens weer springlevend: ‘De wereld is de mens tot speelgoed geworden. Wat een wonder als hij zich daarmee als kind gedraagt.’

Kuijk heeft mij bewust gemaakt van de betekenis van de historiografie, de geschiedenis van de geschiedschrijving. De essentie daarvan is dat het verleden en heden direct aan elkaar koppelt: in een actuele situatie ontstaan vragen, die nopen tot een blik in de geschiedenis, die op haar beurt weer invloed heeft op de kijk op de dingen van de dag in onze tijd.

De publieke discussies over Zwarte Piet in Nederland en Columbus in de Verenigde Staten zijn daarvan krachtige voorbeelden. Leerden de Amerikanen, net als wij, nog op school: Columbus ontdekt Amerika. Door een scherper zicht op de betekenis van deze ontdekking voor de oorspronkelijke bewoners van het continent kun je dat nu omdraaien: Amerika ontdekt Columbus.

Geschiedenis canoniseren

Vanwege deze dynamiek omschreef de historicus Pieter Geyl de geschiedenis als ‘een discussie zonder eind’. Dat besef zou de natie voorzichtig moeten maken de eigen geschiedenis te canoniseren. De feiten kunnen onomstotelijk zijn, de kijk op die feiten kan veranderen, afhankelijk van het gezichtspunt in plaats en tijd. Wie daar de ogen voor sluit, ontkent de dynamiek die de cultuur haar vitaliteit verleent en houdt uiteindelijk zichzelf voor de gek. In onze dagen zijn er politici die bij deze zelfverloochening graag een handje helpen en die, in dichterlijke zin, mensen ervan weerhouden in Nijhoffs eerste tram te stappen.

In een van zijn boeken over de geschiedenis van zijn land schreef de Duitse journalist Sebastian Haffner (1907-1999) dat mythen ontstaan doordat gebeurtenissen niet tot ervaring zijn geworden. De herinnering heeft geen kennis of inzicht voortgebracht, maar roept slechts emoties en stemmingen op. Haffner had het over mythen in de betekenis van vertekende beelden die een eigen leven gaan leiden.

De politiek wemelt van zulke grote en kleine mythen, omdat ze zich er gemakkelijk voor lenen stemming te maken. Trump doet niet anders en is een voorbeeld voor veel andere populisten. Het beste tegenwicht is het nieuwsgierige publieke debat: twist met ons, twist niet met mate.

Hans Goslinga schrijft elk weekend een beschouwing over de staat van onze politiek en onze democratie. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden