null Beeld

ColumnIrene van Staveren

Toeslag kwijt? Daar is de armoedeval

Irene van Staveren

Ons land kent een veelheid aan inkomenstoeslagen voor mensen met een laag inkomen. Er zijn allemaal aparte toetsen om ervoor in aanmerking te komen. Berucht is de kinderopvangtoeslag, waarvoor een inkomenstoets geldt, maar ook de eis dat het een legale en erkende kinderopvangorganisatie betreft – iets dat voor ouders niet altijd goed te controleren is vanwege malafide praktijken.

Daarnaast kennen we de zorgtoeslag. Daar bleken mijn kinderen toen ze nog studeerden ook recht op te hebben, terwijl ze een heel goedkope studentenverzekering hadden, iets waar ouderen geen gebruik van kunnen maken. Vaak hebben ouderen zoveel zorgkosten dat ze jaarlijks hun hele eigen risico moeten aanspreken. Dan is er nog de huursubsidie, die niet alleen op inkomen toetst maar ook een huurgrens kent waarboven het recht vervalt.

Het grote probleem van de wirwar aan toeslagen is de armoedeval. Als de huur een paar euro boven de vastgestelde huurgrens uitkomt, vervalt de toeslag. Krijg je een tientje loonsverhoging, dan kun je je zorgtoeslag kwijtraken. Daarnaast zijn sociale uitkeringen vaak gekoppeld aan de woonsituatie, zodat je ook daardoor in de armoedeval terecht kunt komen. Als de ene AOW’er gaat samenwonen met een andere AOW’er, krijgen ze niet meer tweemaal een hele uitkering maar een korting van zo’n vijfhonderd euro in de maand. De armoedeval kan er ook voor zorgen dat vrouwen thuis zitten, terwijl ze best willen werken. Maar als je er de toeslagen door kwijtraakt, loont dat niet.

Progressiever belastingstelsel

Hoe kan de armoedeval voorkomen worden? Door een beter belastingstelsel dat veel progressiever is. Rijkeren betalen dan meer en armeren minder, zodat verschillende toeslagen overbodig worden. Daarnaast is flinke huurmatiging en gratis kinderopvang nodig. En natuurlijk moet er eindelijk eens een goede en eerlijke vermogensbelasting komen, en/of belastingen op rendement uit vermogen (zoals stijgende woningwaarde, erfenissen en bv’s waarin geld geparkeerd staat).

Gemeenten, zoals Tilburg, passen de regels voor samenwonen in de bijstand en de AOW al minder streng toe. Dan moeten andere gemeenten wel volgen, anders gaan mensen alleen om die reden verhuizen. Ik hoop dat met menselijk beleid de ‘samenwoonarmoedeval’ verminderd wordt.

Aan de andere kant, het systeem moet wel eerlijk blijven, want het socialezekerheidsstelsel is bedoeld als vangnet en niet als basisinkomen of individueel recht. Maar zo wordt het door sommigen wel gezien.

Een ouder stel uit Enschede dat onlangs was gaan samenwonen en er financieel op achteruitging, was daar verontwaardigd over in de lokale media. Want, zo redeneerden ze, ze maakten een sociale huurwoning vrij en dat is toch maar een mooie bijdrage aan de oplossing van de woningnood. Voor wat hoort wat. Ik snap die redenering wel. Maar als we mensen toestaan om hun eerder terecht verkregen toeslagen en hogere uitkeringen te behouden omdat ze een woning achterlaten, krijgen we rechtsongelijkheid. Want er zijn ook mensen die geen lege woning achterlaten. Bijvoorbeeld als na een scheiding de ex-partner in het oude huis blijft wonen. Met een systematische herziening van belastingen en toeslagen kunnen we zulke geslepen reacties en merkwaardige gevoelens van onrecht hopelijk voorkomen. Al is natuurlijk geen enkel sociaal stelsel perfect.

Irene van Staveren is hoogleraar ontwikkelingseconomie aan de Erasmus Universiteit. Voor Trouw schrijft ze om de week een column over economie. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden