opinieDuurzaamheid en crisis

Tijd voor een nieuwe Toekomstwet

SITE en EDITIE artikel Opinie typografie letter illustratieBeeld RV

Er komt een nieuwe ‘DWDD’, onder de naam ‘De Wereld Draait Dol’. Dit verhaal hoort daar niet thuis. Jaarlijks overlijden wereldwijd zo’n 500.000 mensen aan de gewone griep en 50 miljoen mensen aan ondervoeding. Miljoenen mensen vluchten voor de klimaatcrisis, ze sterven als ratten door kanker, hiv, obesitas, mazelen en malaria. Alleen al in Nederland zijn er 1,2 miljoen diabetespatiënten en conform de prognose zal dat aantal in de komende jaren verdubbelen. Diabetes is als de pest, of als lepra. Ledematen sterven af, organen houden ermee op. Sterftecijfers door tabak of luchtver­vuiling tellen eveneens op tot vele ­miljoenen doden. Enzovoorts. Niemand maalt erom, dit alles heet geen pandemie, er gaan geen alarmbellen af.

Grenzen aan de groei

In 1972 publiceerden wij als Club van Rome het rapport ‘Grenzen aan de Groei’. In 1962 verscheen ‘Silent Spring’ (in het Nederlands vertaald als ‘Dode lente’) van Rachel Carson, dat gaat over de dodelijke effecten van pesticiden op de natuur: de insectensterfte. In 1996 werd dit gevolgd door ‘Our Stolen ­Future’ van Theodore Colborn, Dianne Dumanoski and John Peterson Myers. Dit boek beschrijft de vernietigende ­effecten van chloorderivaten – ofwel pseudo-hormonen – op insecten- en ­vogelpopulaties. Zij kunnen zich door deze hormonale interventies niet meer voortplanten.

‘Grenzen aan de Groei’ ging over de clash tussen de economie en de planetaire gebruiksruimte. Die ruimte werd de laatste decennia geëlimineerd. Wij voorzagen dat de levensvoorwaarden voor negen miljard mensen in de jaren 2030 tot 2050 zullen verdampen. De zeespiegel stijgt met enkele meters in de komende eeuw, het zinkend schip zendt een SOS-bericht uit en bijgevolg snellen reddingsboten, kustwacht en helikopters naar het onheil, zoals nu ­gebeurt met corona door regeringen die de reddingsboei uitgooien.

Voor deze crises wordt al decennia gewaarschuwd. De vluchtelingenstroom werd voorspeld, evenals de ­virale uitbraak van deze dagen. De bron daarvan is China, waar veel van wat kruipt en vliegt voor consumptie wordt gebruikt, waardoor de onderwereld van de natuur via een zogeheten ‘bushmeat-cascade’ naar de bovenwereld van de mens migreert. Gewaarschuwd is ook voor de vrijhandel: alles wordt over de hele wereld getransporteerd en met ­deze producten lift het gevaar mee.

Uitputting van grondstoffen

Klimaatverandering gaat over beweging in de tijd, dus in jaren, ruimte en geologische dynamiek. Alles beweegt van Oost naar West, van Zuid naar Noord en terug. Ziekten als knokkelkoorts, virale hersenontsteking, malaria, ebola en corona reizen mee met ­deze klimaatbeweging. Wat tien jaar ­geleden in Afrika krioelde, komt nu de polder binnen. Noordzee en Waddenzee worden bevolkt door soorten die daar tot voor kort niet voorkwamen – en dit geldt voor de hele natuur.

Wij hebben gewaarschuwd voor de uitputting van grondstoffen, voor de oprukkende woestijn, het tekort aan drinkwater, het verlies aan vruchtbare grond, voor overbevissing en overbevolking. Alleen toen er in 1973 even een tekort aan olie ontstond, werden maatregelen getroffen die lijken op de crisisbestrijding van deze dagen.

De reden waarom nooit eerder alarm werd geslagen, is dat die crises altijd over de anderen gingen. Niet ikzelf, maar de ander krijgt diabetes of kanker. Niet wij, maar de anderen moeten vluchten voor hitte en droogte. Niet hier, maar elders wordt oorlog gevoerd om grondstoffen. Niet de overheid, maar de vrije markt moet de energietransitie realiseren.

Droombeeld

De actualiteit toont aan dat het om ons allen gaat en dat die vrije markt daar niet los van kan bestaan. In geen enkel dossier zijn de overheid of wij allen afwezig, ten bate van abstracte vrijheden. Wat zich in deze parade van de roekeloosheid manifesteert, zijn de grenzen aan de groei. En die vereisen een scenario voorbij alle gangbare politieke ­tradities.

Daarbij stuiten we op de noodzaak af te zien van de illusie dat een risicoloze samenleving mogelijk is. De moderniteit heeft het droombeeld van een risicoloze maatschappij in onze geest ­verankerd. De ‘spektakelmaatschappij’, ooit treffend beschreven door de Franse situationistische denker Guy Debord (‘La société de spectacle’, 1967) is werkelijkheid geworden. Die beleeft het volle bestaan als een doorlopend festival.

Risico’s zijn er wel, bij de vleet, maar zelfs de klimaatverandering is lifestyle geworden, vooral voor de jongere generatie. Een jaarbeurs van evenementen, belevingen, ontmoetingen, collectieve mindfulness, prijzen, helden en kam­pioenen.

Niet de oorzaak, wel de druppel

Alle grote crises beginnen met signalen, getallen en dan prognoses. Ze eindigen met het accepteren van de risico’s. Het is moeilijk voorstelbaar, maar onvermijdelijk komt deze afweging in beeld. Stel, voor iedere honderd ­besmettingen worden tien mensen ziek en overlijden er vier. Die zijn gemiddeld 84 jaar oud en leden aan tal van ­ouderdomskwalen. De viroloog telt deze gevallen op tot 10 procent, de artsen zien 4 procent en de sociologen 0,4 procent. Artsen nemen standaard zulke beslissingen, maar de viroloog eist dat de politici dat doen.

Is het erg dat mijn familielid van 94 vorige week besloot dat zij tot die 4 procent wilde behoren, in overleg met de dokter? “We gaan allemaal wat eerder”, zei zij. Er waren hartproblemen, zij had kanker gehad, het virus was niet de ­oorzaak, maar de druppel.

Wat je mag wensen, is dat de oorzaken worden gelegd bij de roekeloosheid van de vrije markt, die deze geest niet meer in de fles kon houden, met als conclusie dat het toekomstige wereldsysteem voortaan moet worden geleid door een nieuw politiek paradigma. Daarvoor liggen tal van ontwerpen klaar in Den Haag, Brussel, Berlijn, ­Parijs en elders, je hoeft niet ver te ­zoeken. Voor die scenario’s blijkt er geld genoeg te zijn, maar er is geen libretto en geen dirigent. Daarvoor heb je geen Chinese commandostructuur nodig, of een Sovjet-economie.

Krachtdadig

De Polder en Europa zijn inventief genoeg. Grootse visies zijn van alle tijden, de samenleving kan niet zonder. Het ontstaan van de Verenigde Naties, de Europese Unie, de landbouwhervorming, de euro, de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens. De Sustainable Development Goals en het ­Klimaatakkoord van Parijs zijn recente voorbeelden.

Crises beheers je door wat deze regering nu zo krachtdadig toont – en dat gaat dan vooral over vangnetten, snel handelen en medische zorg. De volgende fase zal moeten gaan over het te ­kiezen risicomoment, hoe eerder hoe beter. En daarna een gezamenlijk plan voor de andere toekomst.

De Crisis- en herstelwet is een voorproefje. Een Toekomstwet moet de ­echte doorbraak worden.

Lees ook:

Opwarming aarde dwingt tot vluchten

Hoe groter de schommelingen in de temperatuur, hoe meer vluchtelingen naar Europa gaan, stellen onderzoekers.

De taal die we gebruiken voor energie staat de aanpak van de klimaatverandering fors in de weg

De term ‘groen’ stuurt ons denken over de toekomstige energievoorziening. ‘Groen’ staat klimaatbeleid in de weg. Energie is toe aan nieuwe taal. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden