Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Taal volgt de emotie, niet andersom

Opinie

Bert Keizer

Bert Keizer © Trouw
Column

Ga je anders met dingen om als je ze anders gaat noemen? Peter Henk Steenhuis hoopt van wel. 

In Trouw van vorige week zaterdag besprak hij de mogelijkheid om de maatschappij te verbeteren door aandacht voor de manier waarop we over bepaalde zaken spreken. 'Willen we solidair en solitair verbinden, net als ondernemerschap en gemeenschapszin, collectief en individu, dan is het goed ons te bezinnen op de taal.'

Lees verder na de advertentie

Als concreet voorbeeld noemt hij het spreken over de BV Nederland en het overal doorheen woekerende financiële jargon. Termen als: winst, marktaandeel, groeiverwachting, kosten, product enzovoorts, die in gebieden als zorg en cultuur een beschadigende sfeer scheppen van bedrijfsmatige productie, waardoor die sectoren hun eigenlijke waarde dreigen te verliezen. Zou aandacht voor taal hier iets uithalen?

Donkerder gekleurde medemensen werden slecht bejegend en woorden als 'neger', 'roetmop' en 'nikker' herinneren daaraan. Die bejegening is nu verbeterd en daarom gebruiken we niet langer de woorden die met de oude vooroordelen verbonden zijn. Maar wie gelooft dat die bejegening beter is geworden doordat we 'nikker' schrapten? Ik denk dat taal hier achter de emoties aan struikelt en niet andersom. Zo ken ik heel wat ouderen die volstrekt schoon zijn in racistische zin, maar nog altijd over 'negers' spreken; ze ervoeren dat nooit als beschimpend en zitten niet diep genoeg in de actualiteit om het nieuwe 'neger' te kunnen aanvoelen.

Gekkenhuis

Ander voorbeeld. Mensen met psychische ziekten hebben lang moeten wachten voor ze op aanvaardbare wijze door hun medeburgers werden aangesproken. 'Het Gekkenhuis' is een alleszeggende term. In Amsterdam ontstond een respectvollere aanduiding van dat gekkenhuis in de term 'Paviljoen Drie', de afdeling van het toenmalige Wilhelmina Gasthuis waar psychiatrische patiënten heen gingen. Ik weet nog dat professor Kuiper er prat op ging dat deze neutrale aanduiding tot een meer invoelende houding zou leiden ten opzichte van psychische ziekte. Maar die houding veranderde niet. Sterker nog, 'Paviljoen Drie' kreeg precies dezelfde negatieve zeggingskracht als 'het Gekkenhuis'. 'Die is rijp voor Paviljoen Drie' werd algauw de nieuwe term voor 'gek'.

Luister eens naar hoe hij het zegt: 'Nikker!' Da's geen beschrijving, dat is een kreet van haat

Steenhuis brengt nog een andere vorm van taalaandacht naar voren: etymologie. Van vrijwel elk woord is het fascinerend om na te gaan waar het vandaan komt. Althans, dat vinden sommigen. Ik vind 'oorlog' een prachtig woord, waarvan de etymologie erg verward is volgens het Etymologisch Woordenboek van dr. J. de Vries aulapocket 1967. Maar dat het in Oudsaksisch iets had uit te staan met 'het uitgelegde, het voorbestemde, het noodlot, het huwelijk en rechtsgeldige binding' doet helemaal niets toe of af aan onze houding ten opzichte van oorlog nu.

Zo traceert Steenhuis 'maatschappij' tot 'maatschap, maetscap, maascap, maat, gezel; gezamenlijke handwerksgezellen'. 'Gezellig' zal er ook vandaan komen. Maar ik geloof niet dat je de verharding en ongezelligheid van wat tegenwoordig 'de maatschappij' heet kunt keren door erop te wijzen dat het woord ooit gebruikt werd om een prettig soort verbondenheid aan te duiden.

Haat

Als je taal en wereld scheidt en dan probeert om ze met elkaar in verband te brengen, verdwaal je al snel in een labyrint van problemen. Denk erom, het is niet zo dat taal altijd iets beschrijft. Zeggen we 'nikker' tegen donkere mensen om onze haat te beschrijven? Nee natuurlijk, luister eens naar hoe hij het zegt: 'Nikker!' Da's geen beschrijving, dat is een kreet van haat. De manier waarop, de neerbuigende graagte waarmee iemand over 'nikkers' spreekt, dát is racisme. Niet de klank 'nikker'.

Stel dat je racisme zou willen bestrijden door iets te doen aan het gebruik van 'nikker', dan raak je niets. Verander je 'nikker' in 'iets donkerdere medemens' dan wordt die term al gauw het nieuwe 'nikker'. Kijk naar 'gekkenhuis' dat door 'Paviljoen Drie' werd vervangen, waarna 'Paviljoen Drie' gewoon 'gekkenhuis' betekende.

Steenhuis probeert ons betere mensen te maken en zijn streven sluit aan bij duizenden pogingen die reeds in gang gezet zijn en nog gezet zullen worden. Het resultaat is u bekend.

Bert Keizer is filosoof en arts bij de Levenseindekliniek. Voor Trouw schrijft hij wekelijks een column over zorg, filosofie, en de raakvlakken daartussen. Lees al zijn columns hier terug.

Lees ook:  Op zoek naar een nieuwe taal

Is Nederland een verzorgingsstaat, of toch een participatiesamenleving? Kun je een taal ontwikkelen die solidariteit stimuleert? Journalist Peter Henk Steenhuis zocht het uit.


Het e-mailadres bij dit profiel is nog niet bevestigd. Een link om te bevestigen kunt u vinden in uw inbox.
Bent u de link kwijt? Vraag hier een nieuwe aan.

Wachtwoord is niet correct

tonen

Wachtwoord komt niet overeen

tonen

Door een profiel aan te maken ga je akkoord met de gebruiksvoorwaarden en geef je aan het privacy statement en het cookiebeleid te hebben gelezen.

Deel dit artikel

Luister eens naar hoe hij het zegt: 'Nikker!' Da's geen beschrijving, dat is een kreet van haat