null

OpinieJuridisering

Strakkere juridische teugels kan goede zorg juist in de weg zitten

Beeld

Stevig de vinger aan de pols houden, zoals het OM wil bij euthanasie, bevredigt misschien onze behoefte aan controle. Maar dit juridisch ingrijpen is niet altijd heilzaam. De verantwoordelijkheid hoort bij professionals, aldus hoogleraar psychiatrie Damiaan Denys en promovendus André Poortman.

Topman van het Openbaar Ministerie (OM) Rinus Otte wil de rol van de arts en de Regionale Toetsingscommissies Euthanasie (RTE) beteugelen. Daar waar de Hoge Raad vorig jaar de positie van de arts juist wilde versterken, zet Otte nu een stap terug. Minder vrijheid voor de arts door meer controle op de RTE. Een reflex van maatschappelijke juridisering die zich niet alleen tot euthanasie beperkt.

Psychiatrische patiënt Bart van U. vermoordde op 10 februari 2014 Els Borst. Hij beschreef zijn daad als het uitvoeren van Gods wil, omdat de euthanasiewet (2002) onder toenmalig minister Borst tot stand kwam. De aanslag schokte bij uitstek politiek Den Haag. De moord en het dus vanzelfsprekende falen van de gevestigde en betrokken instituties resulteerde enkele jaren later in een aanpassing van het wettelijk kader en kreeg zijn beslag in de vorig jaar ingevoerde Wet verplichte geestelijke gezondheidszorg (ggz).

Doorzettingsmacht

Bart van U. was eerder met justitie in aanraking geweest en had niet de psychiatrische hulp gekregen waarom het OM had gevraagd. In de Wet verplichte ggz is de rol van zowel het OM als de rechter fors uitgebreid. Het OM heeft doorzettingsmacht, ook tegen het advies van de betrokken psychiater.

Psychiater Josine van Mill stelt in Medisch Contact (september 2020) dat de Wet verplichte ggz tot juridisering van de psychiatrie leidt en bijdraagt aan een administratieve last die zowel psychiaters als patiënten frustreert. Vraag is of de nieuwe wet de complexe rechtsgang van dwangopnames verbetert of onze behoefte aan controle en maakbaarheid bevredigt.

De positie van Otte volgt op een uitspraak van de Hoge Raad over de zaak van de zogenaamde ‘koffie-euthanasie’ waarbij in 2016 een wilsonbekwame demente vrouw euthanasie werd verleend op basis van de wilsverklaring die was opgesteld toen ze nog wilsbekwaam was. Hoewel de rechter oordeelde dat de arts zorgvuldig gehandeld had, kwam de zaak uiteindelijk voor de Hoge Raad. Niet omdat het OM de arts straf wilde opleggen, maar om helderheid te krijgen van het hoogste rechtscollege over de manier waarop de euthanasiewet moet worden uitgelegd. De Hoge Raad oordeelde dat het artsen toegestaan is op basis van de wilsverklaring een patiënt euthanasie te verlenen.

Otte lijkt zich nu echter niet neer te leggen bij de uitspraak van de Hoge Raad en verzet zich tegen de aanpassing in de euthanasierichtlijn van de RTE’s. Hij wil onafhankelijk onderzoek naar deze euthanasiecommissies. Zijn actie kan opnieuw zorgen voor onrust onder artsen die zich na de uitspraak van de Hoge Raad juist gesterkt in hun rol en expertise wisten.

Vervolg

De juridisering die resulteerde in de Wet verplichte ggz lijkt een vervolg te vinden in het voorstel van Otte over euthanasie. Het is een gelijkaardige beweging waarin de regie van de arts aan banden van het OM wordt gelegd en het gewicht van medisch-ethische vraagstukken naar de rechtspraak kantelt.

Draagt deze trend tot juridisering wel bij aan de kwaliteit van zorg en veiligheid van de samenleving? Ingewikkelde medische ethische casuïstiek wordt ongetwijfeld controleerbaarder in handen van het OM, maar doet juridisering geen afbreuk aan de vertrouwensrelatie tussen arts en patiënt? Vooral op het grensvlak van leven en dood (euthanasie) of normaliteit en abnormaliteit (psychiatrie) wordt onze moderne hang naar controle en maakbaarheid op de proef gesteld. De wispelturigheid van het bestaan kan echter niet altijd worden gevangen in juridische procedures en protocollen.

Vertrouwen betekent maatschappelijk falen van instituties aanvaarden. Laat de verantwoordelijkheid waar ze thuishoort en vertrouw dat artsen, maar ook andere professionals onder wie docenten, politieagenten, ondernemers, wetenschappers op basis van expertise en kennis het beste met de wereld voor hebben. Juridisch ingrijpen is niet altijd heilzaam.

Lees ook:

OM-topman Rinus Otte legt uit waarom euthanasie volgens hem een tobberig thema moet blijven

De euthanasiecommissies rekken de regels op van mensen met dementie naar mensen met hersenletsel, zo stelt OM-topman Rinus Otte. Zijn poging om dat tegen te gaan, brengt de partijen in conflict.

Ggz-instelling Arkin is het papierwerk zat en neemt de Wet verplichte ggz niet meer letterlijk

Arkin, een instelling voor geestelijke gezondheidszorg, heeft besloten de Wet verplichte ggz niet meer letterlijk te nemen, met toestemming van het OM. Psychiaters vinden de wet veel te bureaucratisch.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden