opinie

Stop de langeafstandsoorlog in Syrië en Irak

Een lid van de Syrische Sultan Murad Brigade met een automatisch wapen tijdens een gevecht met IS in de buurt van Aleppo (september 2015). Beeld Getty Images

We verdedigen mensenrechten terwijl we zelf het internationaal recht schenden, zeggen Jolle Demmers en Lauren Gould, universitair docenten aan de Universiteit Utrecht. 

Nederlandse F16's waren de afgelopen jaren betrokken bij zo'n 2000 luchtaanvallen boven Irak en Syrië. Daarnaast bleek uit recent onderzoek van onder meer Trouw dat de Nederlandse staat ruim 25 miljoen euro aan geheime steun verleende aan meer dan twintig bewapende groepen.

De Nederlandse oorlogshandelingen in Syrië en Irak zijn onderdeel van een bredere trend in hedendaagse oorlogsvoering, waarbij westerse staten (maar ook Rusland en Saudi-Arabië) hun toevlucht nemen tot 'langeafstandsoorlog' (remote warfare). In dit type oorlog maken (vaak coalities van) staten gebruik van drone-aanvallen en zogenaamde precisiebombardementen vanuit de lucht, terwijl ze ver blijven van het sterven en doden op het slagveld. Dat wordt overgelaten aan 'partners': dat kunnen lokale rebellen of milities zijn (zoals Sultan Murad en Jabhat al-Shamiya) of regionale bevriende legers, maar ook private veiligheidsbedrijven.

Risicoloos

Na afloop van de Navo-bombardementen op Servië en Kosovo in 1999 stelde journalist Michael Ignatieff een aantal fundamentele vragen over deze nieuwe vorm van langeafstandsoorlog in zijn boek 'Virtual War' (2000). De Navo-campagne was een oorlog vanuit de lucht, die voor de deelnemende landen nagenoeg risicoloos was. Het was de eerste oorlog in de geschiedenis zonder gewonden aan 'onze' kant.

Wat kan oorlog ons schelen als de strijd voor onszelf geen risico's heeft? Een oorlog zonder doden - aan onze kant - is niet langer een wrede werkelijkheid, maar wordt virtueel, zo stelde hij. 'If war becomes unreal to the citizens of modern democracy, will they care enough to restrain and control the violence exercised in their name?'

Precies deze problemen spelen ook rond de Nederlandse bijdrage aan de oorlog in Syrië en Irak.

Het gaat al fout bij het begin: een goede juridische verantwoording voor het conflict ontbreekt. Nederland bombardeert IS zonder VN-resolutie en zonder toestemming van Syrië. Nederland doet dit op basis van artikel 51 van het VN Charter: het principe van 'collectieve zelfverdediging' dat eigenlijk alleen toepasbaar is op een vijandelijk staat, en niet op een rebellengroep zoals IS. Het loopt daarmee op het randje van het internationaal recht.

En, zoals eerder deze maand duidelijk werd voor een groot publiek: ook het steunen van lokale, gewapende 'partners' die het doel hebben een regering van een soevereine staat omver te werpen, gaat in tegen het volkenrecht. Het Nederland van internationale gerechtshoven en tribunalen blijkt het zelf niet zo nauw te nemen met het internationale recht.

Ondanks de nadruk op hoe het inzetten van F16's een poging is om burgers te beschermen tegen de tirannie van IS, is het duidelijk dat de westerse coalitie steden als Raqqa en Mosul heeft gebombardeerd. Dat daarbij veel burgerdoden zijn gevallen is bekend, al wisselen de officiële aantallen sterk.

Daarnaast is het duidelijk geworden dat de Nederlandse 'partners' betrokken zijn geweest bij mensenrechtenschendingen. De details daarvan weten we niet. De Nederlandse staat was lange tijd het minst transparante lid van de coalitie over getroffen doelen, verwoeste steden en burgerdoden. Laat staan dat we weten hoe de Nederlandse staat omgaat met de politieke en legale verantwoordelijkheid van zijn aandeel in de schade - of die van de Nederlandse partners.

Frankensteins

Daarnaast creëren deze bombardementen hun eigen, nieuwe monsters - hun eigen Frankensteins. Want wat is het effect van de eenzijdige bombardementen op burgers in Syrië en Irak? Wat gebeurt er met mensen als ze zich niet kunnen verweren, niet kunnen terugslaan, als degene die aanvalt onraakbaar is? Wat zeker is: alles wordt vastgelegd in deze tijd van digitale media, alles wordt gezien, gedeeld en vergroot, en de kans op een of andere vorm van vergelding, van terugslag, van blowback, is daarmee serieus aanwezig. De recente geschiedenis toont ons vele vormen van blowback, en vele Frankensteins.

En dan komen we weer uit bij Ignatieff: hoezeer zijn wij als burgers geraakt door deze virtuele oorlog zonder bodybags? Zelfs al zijn we kritisch over het geweld dat wordt gebruikt in onze naam, en zijn we huiverig voor de Frankensteins, in de huidige situatie is het nog steeds onmogelijk voor journalisten, burgers en Tweede Kamerleden om kennis te nemen van de gevolgen van Nederlandse bombardementen en steunprogramma's, aangezien de oorlogspraktijk zelf tot 'staatsgeheim' is bestempeld. Een onzichtbare, 'schone' langeafstandoorlog is niet democratisch te controleren. En een goed publiek debat is onmogelijk als dat publiek zich niet kan informeren.

Aansprakelijk

Er wordt in onze naam een oorlog gevoerd in Syrië en Irak. Uit zelfverdediging en ter bescherming van de mensenrechten, zo is het argument. Maar het is zeer de vraag of onze veiligheid en de rechten van anderen gediend zijn bij grootscheepse bombardementen en steun aan gewapende groepen.

En als we alleen bereid zijn mensenrechten te beschermen zolang we zelf geen risico's lopen of aansprakelijk zijn, en ons niet aan het internationaal recht houden, wat zijn die waarden ons dan precies waard?

Voor de huidige situatie zien we dan ook maar één oplossing: stop zo snel mogelijk met de langeafstandsoorlog in Syrië en Irak. Daarnaast moet er bij toekomstige oorlogen een veel opener debat gevoerd worden, zonder dat alles als staatsgeheim verpakt wordt. Alleen op die manier kunnen we recht doen aan goed democratisch burgerschap.

Lees ook:

Steun aan Syrische rebellen maakt Nederland juridisch kwetsbaar

Met de hulp aan Syrische rebellen heeft Nederland zich juridisch in een kwetsbare positie gemanoeuvreerd. Zowel het Assad-regime, Syrische burgers die hebben geleden onder de rebellen, en Nederlandse Syriëgangers staan mogelijk sterker, als het ooit tot rechtszaken komt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden