Stemmen? Eerst examen doen

Een Britse kiezer verlaat een bus die gebruikt werd als stemlokaal voor het Brexit-referendum.Beeld afp

Om gevaarlijk stemgedrag te voorkomen, zou iedere kiezer zijn stembewijs moeten halen voor hij aan verkiezingen deel mag nemen, stellen Mays Talib en Andrea Wagemans.

Een Brexit-stemmer gaf tegenover de BBC toe geschokt te zijn over de uitslag van het referendum. Hij had niet doorgehad dat zijn stem ook echt gevolgen zou hebben. Het feit dat 'Wat is de EU?' de tweede meest gegoogelde zoekterm in het VK was nadat een meerderheid al voor de Brexit had gestemd, geeft aan dat de interesse er wel was, maar een dag te laat.

En dichter bij huis dacht 1 op de 4 PVV-stemmers in 2011 dat Geert Wilders in het kabinet zat. Als leider van de partij die het kabinet gedoogde en daarmee regelmatig aan een meerderheid hielp had hij misschien veel invloed, maar minister was hij zeker niet.

Feitelijke basiskennis
Om dit soort verschijnselen tegen te gaan, zou iedereen voortaan eerst zijn stembewijs moeten halen. Hiervoor moet iemand een stemexamen afleggen waaruit in ieder geval blijkt dat hij de basisbeginselen van het democratisch stelsel kent en begrijpt wat stemmen is. Dat klinkt vanzelfsprekend, maar verwijzend naar de Brexit-stemmer hierboven blijkt dat niet voor iedereen zo te zijn. Laat staan dat de gemiddelde stemmer inzicht heeft in de verschillende vormen van politiek gedrag.

Geert WildersBeeld anp

Wat definieert bijvoorbeeld fascisme? Zijn mensen, wanneer ze dat woord gebruiken, zich bewust van de grondkenmerken van het fascisme? Het stemexamen is geen ideologisch examen, maar test de feitelijke basiskennis van ons politieke stelsel. Als iemand na het behalen van zijn stembewijs op Geert Wilders of voor een Brexit wil stemmen, is dat zijn goed recht.

Dit is overigens niet de eerste keer dat een stembewijs wordt voorgesteld. In de jaren zestig wilde staatsrechtgeleerde Couwenberg het politieke bewustzijn onder burgers, het 'politiek burgerschap', vergroten door stemrecht pas te verlenen na het afleggen van een cursus bij een nationaal instituut. Zijn voorstel werd gezien als paternalistisch en vervolgens aan de kant geschoven.

Er bestond toen een panische angst voor eenzijdigheid en politieke bewustwording werd gezien als iets wat hand in hand gaat met politieke of ideologische partijdigheid. En inderdaad kleven er veel uitdagingen aan het idee: hoe wordt eenzijdigheid vermeden en welke instantie zal hierop toezien? Hoe wordt zo'n cursus onafhankelijk van bedrijven of politieke partijen gemaakt? Zal het werken?

Beeld anp

Complexere wereld
Maar de wereld is de afgelopen vijftig jaar veranderd en vooral veel complexer geworden. Globalisering, wereldwijde terreur, financiële crises, klimaatverandering, de grootste vluchtelingenstroom sinds de Tweede Wereldoorlog. Dat stelt ook andere eisen aan burgers, die hun stem moeten uitbrengen in die ingewikkeldere context. Zouden we daarom ook niet meer handvatten, zoals een stemcursus en stembewijs, moeten krijgen voor het vergroten van het politieke bewustzijn?

Het enige mogelijke nadeel van de invoering van een stembewijs is de nog verdere daling van de opkomst bij verkiezingen. Met als gevolg dat de legitimiteit van de uitkomst van verkiezingen nog verder onder druk zal komen te staan. Dit zou omzeild kunnen worden door de stemcursus en het examen op middelbare scholen aan te bieden. Bij maatschappijleer wordt immers al aandacht besteed aan dit onderwerp. Er kleven nu alleen geen gevolgen aan wanneer leerlingen niet opletten.

Een stembewijs lijkt ons een hele redelijke eis om aan het democratische proces deel te mogen nemen. Om gevaarlijk rijgedrag te voorkomen, moet iedereen verplicht zijn rijbewijs halen voordat hij met een auto de weg op gaat.

Om gevaarlijk stemgedrag te voorkomen, is er het stembewijs. De gevolgen van roekeloos stemgedrag kunnen op hun eigen manier immers net zo verstrekkende gevolgen hebben.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden