null Beeld

EssayKennis

Speculatie over het verleden is een ware plaag. Maar niet weten, daar is helemaal niets mis mee

De omstreden theorie over de notaris die het Achterhuis zou hebben verraden, staat niet op zich. Speculatie over het verleden is, tot verdriet van Philip Dröge, een ware plaag. Terwijl er niets mis is met niet weten.

Philip Dröge

Op 24 november 1971 verdween een kaper ­boven westelijk Amerika uit een Boeing 727. De man, met een ticket op de valse naam Dan Cooper, had tijdens een tussenlanding 200.000 dollar en een paar parachutes gekregen en in ruil alle passagiers vrijgelaten. Toen het toestel weer was opgestegen, gaf hij de gezagvoerder opdracht de deur onder de staart van het toestel te openen. Dat was gelijk het laatste dat ze van hem zagen.

Of van haar zagen? In de loop der decennia heeft de FBI meer dan een dozijn verdachten op de korrel gehad, inclusief een vrouw. Pas in 2016 is het onderzoek afgesloten, zonder resultaat.

Anderen lieten minder makkelijk los. Er verschijnt minstens een boek per jaar over de kaping. Altijd met het langverwachte antwoord op de brandende vraag: wie was Dan Cooper? In een recente documentaire over een halve eeuw Cooper-manie mochten enkele van die ­auteurs hun theorie uit de doeken doen. Jaren hadden ze op het feitenmateriaal gezwoegd, elke steen omgedraaid om tot de waarheid te komen:

Dan Cooper was een paratroeper. Niemand anders kon zo’n gewaagde sprong maken.

Nee, een gepensioneerde gezagvoerder met wraak-­gevoelens. Slechts een professionele piloot kon immers weten dat alleen een Boeing 727 een handige deur onder de staart heeft.

Of toch die ene draaideurcrimineel? Hij had de ­kaping opgebiecht tegen zijn tweede echtgenote.

Ben je gek, Cooper was inderdaad een vrouw. Kijk maar naar de zachte kaaklijn op de politieschets.

Mysteries zijn de steentjes in de schoen van de geschiedschrijving

Het leverde heerlijk vermaak op, al die plechtige ­conclusies snel achter elkaar gemonteerd. Ook gaf het op een geraffineerde manier inzicht in een van de meest curieuze menselijke trekjes: we kunnen niet tegen niet weten. Ook niet – of misschien vooral niet – als het om geschiedenis gaat. Waar bevindt zich de tombe van ­Cleopatra? Wat is er met de barnstenen kamer van de tsaar gebeurd? Bestaat de stadhoudersbrief? Mysteries zijn de steentjes in de schoen van de geschiedschrijving.

Ze trekken een bepaald soort auteur aan; types die menen dat alleen zij slim genoeg zijn om het raadsel der raadsels op te lossen. Helaas beperken zij zich lang niet altijd tot het vederlichte genre van parachuterende transseksuele kapers. Anne Frank is zo langzamerhand onze eigen Dan Cooper aan het worden; met iedere paar jaar een nieuw boek door eigenwijze auteurs en een nieuwe theorie over wie het Achterhuis heeft verraden.

Het was de magazijnbediende.

Of toch de moffenmeid?

Absoluut zeker de buurman.

En nu dus de notaris.

85 procent zeker

De onderzoekers zijn daar ‘85 procent zeker’ van. Terwijl, als ze eerlijk zijn, er maar één conclusie mogelijk is: geen idee. We hebben jaren gegraven, maar zijn door het gebrek aan bronnen geen stap verder; dát hadden ze moeten schrijven. Maar als je een boek drie jaar voor publicatie (en zonder een letter op papier) al aan de halve wereld hebt verkocht, dan moet je wel met een naam komen. Welke dan ook.

Het boek over Anne Frank is geen eenmalige uitschieter. Speculatie over het verleden is een ware plaag. Poolse bossen worden omgeploegd op zoek naar een goudtrein. Tijdens brexit beleefde de theorie dat Rudolf Hess in 1941 met goedkeuring van Hitler naar Groot-Brittannië vloog een ware revival. Hij moest ­namens de nazi’s onderhandelingen openen met Churchill om een langdurige oorlog te voorkomen. Duitsland zou de bezette delen van Europa mogen houden, Groot-­Brittannië zou ongestoord zijn koloniale wereldrijk ­kunnen besturen. Het land zou dan nu nog een wereldrijk zijn geweest, zo luidt de theorie, in plaats van een tweederangs eiland aan de rand van Europa.

Het is klinkklare onzin, de vlucht van Hess was ­zonder toestemming van Hitler. Daar is een overvloed aan bewijs voor. Maar ook dat houdt auteurs – soms van naam en faam – niet tegen. Het past immers zo mooi in een wereldbeeld als zelfs de geschiedenis door samenzweerders wordt geschreven. In dit geval om te verdoezelen dat Winston Churchill verraad heeft gepleegd.

Philip Dröge (1967)is schrijver van historische non-­fictie. Hij schreef boeken over ons voormalige buurlandje Moresnet en over de vulkaan Tambora. Vorig jaar verscheen Moederstad, over de geschiedenis van Jakarta.

Het stomme is, we moedigen deze charlatanerie aan. Uitgevers doen het door hoge voorschotten te betalen voordat boeken zijn geschreven. Media doen het door op-­getogen aandacht te besteden aan de ‘ontdekkingen’ die eruit voortkomen. Journalisten doen het door stukjes over die ontdekkingen te tikken waarin ze geregeld het woordje ‘zou’ gebruiken als schaamlap om onbewezen claims te bedekken. Zoals: het gedrag van Caesar zou door een hersentumor kunnen zijn veroorzaakt. En talkshows doen het door complexe historie in te krimpen tot een paar hyperbolische anekdotes en een niet relevant filmfragment uit de oude doos; als het maar in stemmig zwart-wit is. Wij doen het, door al die onmatige clickbait gulzig tot ons te nemen.

Maar geschiedenis is niet in een format te persen. Grote delen van ons verleden zijn onweetbaar, simpelweg omdat er geen bronnen bestaan of omdat die onbetrouwbaar zijn of voor meerdere interpretaties vatbaar. Dat betekent niet dat we niks weten, maar dat vaak net die ene prangende vraag niet te beantwoorden is.

Zoveel poep, dat moest wel van het leger van Hannibal zijn

Waar kwam Hannibal precies over de Alpen met zijn vechtolifanten? Historici hebben al talloze plekken aangemerkt als ‘het meest waarschijnlijk’. De Britse krant The Guardian kopte ‘De waarheid over de route van Hannibal over de Alpen’, naar aanleiding van de vondst van een overvloedige hoeveelheid paardenmest op een bergpas. Zoveel poep, dat moest wel van het leger van Hannibal zijn.

De waarheid? Die mest kan ook van andere legers zijn, Hannibal is niet de enige die over de Alpen trok. Of van boeren die hun paarden over een pas joegen. En al die andere ‘waarschijnlijke plekken’? De bronnen over de tocht zijn zo cryptisch en bloemrijk geschreven dat we de exacte locatie niet kunnen determineren.

Dat mensen dat toch proberen is Hannibalisme, schrijft oudheidkundige Jona Lendering in Hannibal in de Alpen. Een boek tjokvol kennis over de tocht, maar zonder antwoord op die eeuwige vraag: waar? Het doet er niet toe, vindt Lendering. Het belangrijkste is dat Hannibal überhaupt ging, dat hij uit de bergen afdaalde en de Romeinen bij het huidige Turijn versloeg. Rome triomfeerde uiteindelijk, maar Hannibal had ze verrast en aangetoond dat hun rijk niet onoverwinnelijk was.

Het is een verfrissend boek, juist omdat het niet gaat over het oplossen van een raadsel, maar over de prachtige zoektocht naar de waarheid. Wat weten we wel? ­Welke feiten kunnen we reconstrueren op basis van de bronnen? Er staan geen opzienbarende antwoorden in op vragen die we elkaar al eeuwen stellen; de pr-afdeling van de uitgeverij kan het boek niet samenvatten in een lekker pakkende slogan. We hebben Lendering niet gezien in de talkshows, of op de voorpagina’s van de krant, glunderend over zijn mooie vondst.

Jammer, aangezien hij prachtig aantoont hoe de route soms mooier is dan de bestemming. Toegeven dat je het antwoord niet hebt, maar wel de waarheid kent, daar draait het om bij geschiedschrijving. Al het andere is ­jagen op Dan Cooper, de commando met een Vietnamtrauma. Of toch die doorgedraaide accountant.

Kunt u leven met mysteries? Reacties (max. 150 woorden) zijn welkom via tijdgeestreacties@trouw.nl. Graag naam en woonplaats vermelden.

Lees ook:

Regels zijn er om soms aan de kant te zetten: hoe vind je de gulden middenweg?

Zonder regels wordt het een puinhoop. Maar mét regels kan het ook gruwelijk misgaan, als je ze al te strikt toepast. Hoe vind je het juiste midden?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden