null

OpinieIndustrie

Sluiting Tata Steel zal leiden tot sociale ontwrichting IJmond

Beeld Trouw

Na het opdoeken van ‘Hoogovens’ ontstaan er echt niet zomaar nieuwe banen in de regio, waarschuwt journalist Erwin van den Brink.

Gezondheid is het belangrijkste in een mensenleven en Tata Steel maakt mensen ongezond en moet dus verdwijnen. Dat is trouwens ook helemaal niet erg, want de mensen die er werken zijn krachtig en wendbaar en die zullen dus heus niet werkloos worden. Dit betoogt Rolf Deen (Opinie, 10 juni).

Je wordt heus niet werkloos. Ik help het Deen hopen, maar ik heb toch zo mijn twijfels. Natuurlijk is het sluiten van een vervuilende fabriek goed uit oogpunt van volksgezondheid. Maar het saneren van een industrie kent behalve lusten ook vaak onvoorziene lasten die meestal onevenredig zwaar neerkomen op de zwakste schouders.

Ex-kompel in tranen

In dezelfde week waarin Deens artikel verscheen, liet het televisieprogramma Buitenhof een aangrijpend fragment zien uit een oude reportage over de sluiting van de kolenmijnen begin jaren zestig van de vorige eeuw. Je ziet een ex-kompel voor de camera in huilen uitbarsten om wat hem is afgepakt. Een vaste baan. Zijn bestaan.

Het werk was weliswaar zwaar, vuil, diep onder de grond en ongezond, maar het gaf aanzien en zin­geving. Het bood camaraderie en verbondenheid omdat in de zo verguisde vervuilende industrie het werk niet zonder risico’s is en de werkploeg dus, net als de bemanning op een schip of in een peloton soldaten, blind op elkaar moet vertrouwen.

Bestuurlijke achteloosheid

Nu wil ik niet pleiten voor terugkeer naar die oude industrie, maar ik vind wel dat als je een radicale verandering nastreeft, zoals Rolf Deen voorstelt, je moet beseffen welke gevolgen dat heeft voor de mensen die daar hun bestaan aan ontlenen.

Het was zonneklaar dat aardgas een veel schonere en efficiëntere energiebron is dan steenkool en dat de kolenmijnen de concurrentie zouden verliezen. Die omschakeling was net zo onvermijdelijk als de energietransitie dat nu is. Maar de beloofde nieuwe werkgelegenheid bleef uit en veel kompels vielen tussen wal en schip. Plaatsen als Geleen, Heerlen, Sittard en Kerkrade raakten in verval. “Wat ben je nog?”, zegt die werkloze mijnwerker wanhopig in het reportagefragment. Bestuurlijke achteloosheid, het negeren van de sociale gevolgen van kennelijk ‘onvermijdelijke’ beleidskeuzes voor gewone mensen, voedt het ressentiment waar rechts-populisme zo goed op gedijt. Kijk maar waar de PVV de meeste stemmen wint.

Doorzichtige retoriek

Dat risico kleeft ook aan het sluiten van ‘de Hoogovens’ zoals de mensen in de IJmond ‘hun’ staalbedrijf nog steeds noemen. Het Amsterdam-Noordzeekanaalgebied kan veranderen in een nieuwe ‘mijnstreek’. Deen wimpelt dat angstbeeld weg. Ik wil het juist benadrukken, omdat hij geen plan heeft maar zich verliest in vaagheden: welke ‘meest vervuilende fabrieken’ wil hij sluiten? En hoe? En hoezo leunen de pleitbezorgers op het verleden?

Het is doorzichtige retoriek. De hoogovens en staalfabrieken in IJmuiden behoren nog steeds tot de modernste, meest productieve en innovatieve in de wereld. Welke alternatieve werkgelegenheid ziet hij in de IJmond als bij toverslag wortelschieten? Omscholen is gemakkelijker gezegd dan gedaan. Dat gold toen in Limburg, maar ook nu hier. Die voorbeelden van sociale ontwrichting vind je door heel Europa: de Midlands, Wallonië.

Het Amsterdam-Noordzeekanaalgebied is inmiddels herdoopt tot ‘metropoolregio Amsterdam’. Niet langer is het kanaal met zijn industrie de spil, maar de grond waar industrie ruimte moet maken voor woningen. Voor jonge mensen uit Amsterdam die met industrie geen affiniteit hebben. Maar hoed je voor de sociale gevolgen in de arbeiderswijken.

Industriële automatisering

Generaties kregen in de aardrijkskundeles de mantra van de postindustriële samenleving onderwezen. Juist dat idee – en niet de industrie – is achterhaald, nu veel verdwenen industrie zich opmaakt voor een terugkeer. Reshoring geeft industrie juist nieuwe maatschappelijke relevantie. Die terugkeer is te danken aan gestegen lonen in Azië en lagere productiekosten hier door industriële automatisering, robotisering en het zogenaamde 3D-printing of additive manufacturing.

Het mede in IJmuiden ontwikkelde Hisarnaproces is een sleuteltechnologie in deze zogenoemde Vierde Industriële Revolutie. Het maakt flexibele productie en schaalverkleining mogelijk en vermindert CO2-uitstoot. Die ontwikkeling begon zo’n dertig jaar geleden. Als je nu de stekker trekt uit het hele ecosysteem van staalproductie dat die ontwikkeling mogelijk maakt, dan is al die moeite voor niets geweest.

Daarbij kan industriële vernieuwing iets doen tegen de verslechterde positie van de middenklasse. De modale inkomens stagneren al veertig jaar. Nadat in landbouw en industrie banen verloren gingen, verdwijnen die nu rap uit de kantooreconomie. Industrie 4.0 is een krachtige schepper van banen.

Uniek innovatief ecosysteem

Na vele vergeefse werkgelegenheidsprojecten van overheidswege diende zich in Limburg Wim van der Leegte aan. Deze praktijkman zonder pretenties bouwde een conglomeraat van technische bedrijven op dat nu werk biedt aan 12.000 mensen. Het is niet gezegd dat in de schone IJmond van Rolf Deen zich iemand als Wim van der Leegte aandient om in het gat te stappen dat Tata Steel zou achterlaten.

Een van de redenen waarom het staalbedrijf tumultueuze tijden wist te overleven is dat het met een scherp oog voor de afzetmarkt nieuwe producten ontwikkelde, zoals speciaal staal voor de auto-industrie, de huishoudelijke apparatenindustrie en de verpakkingsindustrie. In die zin bestaat in Nederland een uniek innovatief ecosysteem rond staalproductie.

Wie een zinnige bijdrage wil leveren aan een debat over het al dan niet laten voortbestaan van de IJmondse staalindustrie, moet zich niet blindstaren op alleen volksgezondheid. Verlies van hun baan kost mensen hun gezondheid en bekort hun leven.

Dus wees op je hoede als je door een vlotte opiniemaker vanaf de zijlijn wordt gebombardeerd tot iemand die krachtig en wendbaar is en die heus niet werkloos zal worden.

Lees ook:

De IJmond kan prima zonder vervuiler Tata Steel

De angst voor werkloosheid bij het opdoeken van Tata Steel in IJmuiden is onnodig. Kies dus voor gezondheid en stop de meest vervuilende fabrieken, bepleit Rolf Deen, adviseur Leren & Ontwikkelen.

Tata Steel en de vakbonden zijn van de oude economie

Laat het Rijk bijspringen om Tata Steel te vergroenen, stellen de vakbonden voor. Maar wie hun argumentatie bekijkt, ziet dat dit niet past in een nieuwe, duurzame economie, stelt lezer Frans Aussems uit Haren.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden