opinie

Sluis milieuheffingen terug naar de burger, voor ieder hetzelfde bedrag

Gele hesjes in Maastricht, december 2018.Beeld ANP

Milieuheffingen stellen ons voor een dilemma: ze raken armere huishoudens relatief hard, terwijl rijkere er weinig last van hebben. Daarom pleit emeritus hoogleraar economie Alfred Kleinknecht voor het rechtvaardiger Zweedse systeem van teruggave, dat bovendien prikkelt tot milieuvriendelijkheid.

In Den Haag was er recent veel ophef over hogere energierekeningen, deels het gevolg van hogere milieuheffingen. Een probleem daarbij is dat deze heffingen mensen met smalle portemonnees meestal harder treffen dan de welgestelden. Vandaar dat Frankrijk te maken kreeg met gele hesjes, een beweging van vooral de lagere middenklasse die zich door hogere belastingen op brandstof gepakt voelde.

Het protest van de gele hesjes in Frankrijk staat symbool voor een breder dilemma van de milieubeweging: de meest efficiënte manier om burgers tot milieuvriendelijk gedrag te prikkelen zijn (hogere) heffingen op milieuschadelijk gedrag. Echter, milieuheffingen zijn meestal zogenoemde regressieve belastingen. Armere huishoudens zijn daarbij vaak een groter deel van hun inkomen aan de heffing kwijt dan rijkere huishoudens.

Zweden

Er lijkt dus een lastige keuze te bestaan tussen milieubeleid en sociale rechtvaardigheid. Wordt daar niet goed mee omgegaan, dan ondermijnt dit het draagvlak, zie de gele hesjes.

In Zweden hebben ze daar een vrij eenvoudige oplossing voor bedacht. Al voor invoering van een heffing kondigde de regering aan dat de gehele belastingopbrengst terug zou worden gesluisd naar de burgers. En wel op de meest eenvoudige manier: het ministerie van financiën stelt jaarlijks de totale opbrengst uit de milieuheffing vast en deelt die door het aantal belastingplichtigen. Daar kwam een gemiddelde van 85 euro uit. Iedere belastingplichtige kreeg vervolgens een tegoed van de belastingdienst van 85 euro onder vermelding ‘Teruggave milieuheffing’.

Een belasting eerst heffen en vervolgens teruggeven is beslist geen zinloos rondpompen van geld. Immers, wie zich milieuvriendelijk gedraagt betaalt minder dan 85 euro milieuheffing en krijgt toch 85 euro terug, terwijl zware vervuilers flink veel betalen aan heffingen en relatief weinig terugkrijgen.

Lumpsum

Zo ontstaat een prikkel om bij de aanschaf van een nieuwe koelkast beter op de verbruiksinformatie te letten en wellicht toch voor het iets duurdere, zuinige model te kiezen. En als meer mensen de meest zuinige modellen kiezen, krijgen fabrikanten een prikkel om die modellen (verder) te ontwikkelen en aan te bieden. Ook is teruggave in de vorm van een lumpsum wel zo rechtvaardig. Mensen met lage inkomens consumeren minder en betalen daardoor (absoluut) minder milieubelasting. Maar als percentage van hun inkomen betalen ze relatief meer. Zij hebben voordeel bij een teruggave per hoofd (ofwel lumpsum). Dat biedt tegenwicht tegen het regressieve karakter van de heffingen.

Voor het direct teruggeven pleit ook dat milieuheffingen als doel hebben de vervuiling te verminderen. Naarmate ze daarin beter slagen, vallen de rijks­inkomsten uit de heffingen tegen. Ook daarom kunnen we de opbrengsten het best als tijdelijk en incidenteel bekijken, niet bedoeld om de lastendruk voor de burgers op te voeren. Zeker moeten we geen langetermijnuitgaven van het Rijk ermee willen afdekken.

Charme van eenvoud

Men zou de inkomsten uit milieuheffingen ook via lagere inkomstenbelastingen kunnen teruggeven. Maar dan krijgen we in Nederland gehakketak met koopkrachtplaatjes: er is altijd wel een groep die daarbij achteruitgaat en gecompenseerd wil worden, liefst met ‘reparatiewetgeving’. Zo wordt het belastingstelsel geleidelijk aan nodeloos ingewikkeld. En naarmate de inkomsten tegenvallen, moet het geheel weer worden teruggedraaid. De Zweedse manier van terugsluizen heeft de charme van de eenvoud en is veel makkelijker aan de burgers uit te leggen.

Lees ook: 

Jesse Klaver: Zonder GroenLinks loopt de groene kwestie uit de klauwen

Partijleider Jesse Klaver voorziet een ‘groene revolutie’. De komende Provinciale Statenverkiezingen zijn wat hem betreft klimaatverkiezingen. ‘Eindelijk weer iets om voor te knokken!’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden