Beeld Trouw

ColumnHans Goslinga

Slopen de sociale media onze democratie?

De sociale media zijn het nieuwe slagveld van de politiek. Op Twitter en Facebook vliegen je de boodschappen en filmpjes van politici zelf om de oren. Donald Trump heeft school gemaakt, geheel in lijn met de les van Machiavelli dat een politicus de tijd en de omstandigheden in zijn voordeel moet aanwenden. Dus is de kernvraag: passen de sociale media in de parlementaire democratie of halen ze dit bestel onderuit?

Precies honderd jaar geleden beschreef de Amerikaanse journalist Walter Lippmann in zijn boek ‘Liberty and the news’ de krant als de ‘bijbel van de democratie’. Waarom? ‘Voor de meeste mensen is de krant het enige serieuze boek dat zij lezen en het enige boek dat zij elke dag lezen.’ De krant paste dus niet alleen in de democratie, zij leverde ook de feiten als grondstof voor het publieke debat en deed verslag van de debatten in het parlement.

Eigenlijk is de vraag of de sociale media de democratie ondersteunen of ondermijnen niet zo relevant meer. Het fenomeen is er en politici, ook de traditionele, maken er volop gebruik van. De nieuwe kanalen hebben hun politieke kracht in de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 2016 bewezen, dus je moet je als democraten het medium met zijn kansen en gevaren domweg eigen maken.

Ruwe lelijkheid

De geschiedenis laat zien dat er eigenlijk geen keus is. Abraham Lincoln, voor veel Amerikanen nog altijd de beste president ooit, maakte in de verkiezingscampagne van 1860 voor het eerst gebruik van de foto, toen iets nieuws. Volgens zijn Nederlandse biograaf Frans Verhagen was hij zich ervan bewust dat zijn ruwe lelijkheid in zijn voordeel kon werken. Op de foto’s die hij liet verspreiden, straalde hij een en al zelfvertrouwen uit en oogde hij door de juiste belichting niet zo streng en uitgemergeld dat hij kiezers afschrikte.

Driekwart eeuw later onderkende Franklin Roosevelt als eerste de kracht van de radio, net als in Duitsland nazipropagandist Goebbels. Roosevelt hield tijdens zijn presidentschap van 1933 tot 1944 op de radio zijn zogeheten ‘praatjes bij de haard’, waarin hij op gemoedelijke toon zijn landgenoten (‘My friends’) bijpraatte over de stand van het land. Verschil met de krant: de president informeerde de radioluisteraars rechtstreeks zonder tussenkomst van journalisten.

Daarmee is een wezenlijk verschil aangeduid. John Kennedy, in de campagne van 1960 de eerste die van de kracht van het nieuwe medium televisie profijt trok, zei eens tegen zijn vriend Ben Bradlee, hoofdredacteur van The Washington Post: “Als we niet eerst bij jullie, rotzakken, langs hoefden, konden we ons verhaal direct aan het Amerikaanse volk kwijt”. Een pesterijtje, nu de dagelijkse werkelijkheid.

Via de sociale media kunnen politici zich direct tot de burgers richten, op elk moment, ongefilterd, en op een wijze die niet gebonden is aan de wetten van de traditionele journalistiek, waarvan de objectieve, of althans zo eerlijk mogelijke, weergave van de feiten de kern is. Vertel de waarheid en maak de duivel te schande, in de woorden van Lippmann. Maar is dat geen onbegonnen werk nu leugens, nepnieuws en het zaaien van verwarring als (succesvol) wapen in de politieke strijd worden ingezet?

Permanent nevelen verspreiden

De liberaal Donker Curtius schonk de pers in 1839 als advocaat van de Arnhemsche Courant de bijnaam ‘Koningin der aarde’. Deze koningin had in zijn ogen ‘het licht in de duisternis voor allen ontstoken en zal ook de nevelen, die het aardrijk nog bedekken, verdrijven’. Mooi gezegd, maar ga er maar aan staan, nu populisten, in navolging van Donald Trump, niet schromen permanent nevelen te verspreiden, niet gehinderd door enige logica, laat staan door de geest van de Verlichting, waarvan kennis van de wereld (‘Durf te weten’) de kern was.

Voor de vorst van Machiavelli heiligt het doel elk middel, maar we leven nu in een democratie waarin de macht is verdeeld en vrijheid, waarheid en recht de pijlers zijn. Nog wel. Politiek commentator Tom-Jan Meeus constateerde deze week in zijn krant, het NRC, dat het politieke debat in de Kamer in stilte uitsterft. Niet het zoeken van het algemeen belang staat nog voorop of de waarheidsvinding, maar het belang van de politicus, die debatscènes gebruikt om in te zetten op het nieuwe slagveld, de sociale media. Doel: aandacht.

Denk is daar een jaar of wat terug mee begonnen, het is nu al gemeengoed ondanks de grommende woorden van Kamervoorzitter Arib. Toch ben ik niet bang dat de sociale media met hun ruimte voor manipulatie, leugens en eenzijdige weergave van feiten ons bestel zullen slopen. De traditionele media zijn telkens sterk genoeg gebleken om ontsporingen bloot te leggen, in de VS de communistenjacht van McCarthy, Watergate, de Pentagon Papers, in eigen huis de recente toeslagenkwestie. Dat geeft vertrouwen in de gezonde krachten in de democratische wereld.

Hans Goslinga schrijft elk weekend een beschouwing over de staat van onze politiek en onze democratie. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden