Shakespeare’s prins verscheen en zei dat er niets is tussen hemel en aarde

Op de BBC zag ik de Britse vorstin aankomen in het Zuid-Engelse Dartington waar het heugelijke feit werd gevierd dat daar 125 jaar geleden een heuse verschijning van Hamlet plaatsvond.

Bert Keizer

Het gebeurde in het najaar van 1883 toen twee plaatselijke jongens, Joseph Davidson en Michael Woodhead, in de bossen rond de Dart, de plaatselijke rivier, op een open plek een man in 16de-eeuwse kledij aantroffen die omstraald werd door een merkwaardig licht en zich bekend maakte als Shakespeare’s Deense prins. Hij lachte hen vriendelijk toe en sprak de onvergetelijke woorden: dear boys, go tell it on the mountains, there is absolutely nothing between Heaven and Earth.

De jongens snelden geschokt terug naar het nabijgelegen Totnes waar ze in een pub verslag deden van hun wedervaren. Totnes groeide snel uit tot een bedevaartsoord voor geestelijk nuchteren, metafysische geheelonthouders en fulltime sceptici.

Het ritueel plengen van water uit de Dart wordt elk jaar opnieuw volgens een vast patroon uitgevoerd. Iedereen die zich na afloop van deze plenging sceptischer of goedgeloviger meent te voelen dan voorheen, wordt onmiddellijk uitgesloten van verdere deelname. In de woorden van de voorzitter van The League for High Thought against Low Life: We abhor amateurs. A true sceptic never wavers.

Op het Journaal zag ik de paus bij Lourdes uit het vliegtuig stappen op weg naar de viering van het 150-jarig jubileum van Maria’s verschijnen aan Bernadette Soubirous. Het gebeurde in februari 1858, vier jaar nadat paus Pius IX in 1854 het dogma had verkondigd van Maria’s Onbevlekte Ontvangenis. Ik heb jarenlang gedacht dat de Onbevlektheid sloeg op het feit dat de Heilige Geest haar bezwangerde zonder daar datgene voor te doen dat mens en dier eigenlijk niet eens zo erg vinden om te doen. Ik ben niet de enige, leerde mij een haastige rondvraag. De Onbevlektheid van Maria slaat echter op het feit dat haar ziel reeds bij de geboorte geheel zuiver was, zelfs niet bevlekt met de erfzonde, een staaltje van in de tijd teruggrijpend Verlossingswerk van haar zoon die haar op deze wijze geschikt maakte om zijn lichaam in zich te bergen. Hoe zijn lichaam in het hare terecht kwam is weer een heel ander verhaal. Hoe híj in een lichaam verzeild raakte is weer een ànder ander verhaal.

Maar we hadden het over Bernadette Soubirous. Op 11 februari 1858 zag zij bij de grot van Massabielle een in het wit geklede vrouw met een rozenkrans die zich voorstelde als Maria qui soi era immaculada conception. Maria sprak het plaatselijke wat Spaans getinte Frans. Helaas klonken er geen verdere samenhangende teksten tijdens deze verschijningen, behalve het verzoek de rozenkrans te bidden en een kapel te bouwen.

Volgens mij zijn deze beide verslagen van verschijningen niet waar. Voor die verzonnen toestand rond Totnes lijkt dat geen probleem, maar het feit dat honderdduizenden naar Lourdes trekken maakt me ongemakkelijk. Ik probeer de kritiek van de Amerikaanse filosoof Richard Rorty op het begrip ’waarheid’ te begrijpen. Hij verwerpt het idee dat de Waarheid iets is dat zich buiten de Mensheid bevindt, iets waar we groot respect voor moeten hebben en dat we in de loop der eeuwen wel naderen maar waar we nooit veel dichter bij in de buurt lijken te komen. Hij vindt dat onzin. Waarheid is wat werkt. Waarheid is waar je mee kunt leven. Of liever: waarheid is die versie van de werkelijkheid die binnen jouw groep leidt tot een draaglijk en min of meer begrijpelijk bestaan. Volgens Rorty is het idee dat sommige interpretaties van de wereld (bijvoorbeeld de Maria-loze) dichter op de waarheid zitten dan andere (die mèt Maria) een misverstand, omdat je er daarbij van uit gaat dat er één volledig juiste interpretatie is, De Waarheid, een geestelijke ankerplaats die echter nog nooit door iemand bereikt is. Mariafielen en Marialozen zullen beiden willen eisen dat zij, en niet de ander, dichter bij die Waarheid zitten.

Heel dicht bij de Waarheid zitten betekent dan zoiets als ’de wereld zien, begrijpen, weergeven, zoals hij werkelijk is’. Maar in spraak, muziek, schilderkunst, wiskunde, godsdienst et cetera, in al die menselijke activiteiten wordt de wereld helemaal niet weergegeven. Daarom is het zo vreemd om te spreken over een juistere weergave als Maria er uit wordt gezet.

Dit alles doet niks af aan de onomstotelijkheid van kleinere waarheden als ’in de tram moet je betalen’. Kijk maar wat er gebeurt als je het ontkent.

Maar het is Waarheid met een hoofdletter waar Rorty vanaf wil. Hij ziet de aanbidding van de Waarheid als een betreurenswaardig restje godsdienstigheid, waarbij godsdienstigheid gezien moet worden als de grondaanname dat er iets is dat zich buiten de mensenwereld bevindt waar wij ons petje voor af hebben te nemen, De Waarheid bijvoorbeeld, nu God uit het zicht begint te raken.

Plato’s schier onverwoestbare uitgangsvisioen heeft hier nog altijd zijn moeilijk te weerstreven nawerking. Het Schone, het Goede en het Ware, zij zijn als drie polen waar een veld van krachtlijnen vanuit gaat waar wij ons maar moeilijk uit los weten te maken.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden