OpinieKerk en antisemitisme

Schuldbelijdenis van de PKN, maar niet namens mij; ik stond er buiten

De erkenning van schuld jegens de Joodse gemeenschap kwam voor betrokken PKN-lid Jan ter Avest ‘als een donderslag bij een heldere hemel’. Omdat gemeentes en kerkleden niet hebben kunnen meedenken in dit proces, voelt hij zich meegesleurd in een beweging waarvoor hij geen verantwoordelijkheid kan nemen.

Tijdens de herdenking van de Kristalnacht aanstaande zondag in de Rav Aron Shuster synagoge zal scriba René de Reuver namens de Protestantse Kerken in Nederland (PKN) een schuldbelijdenis uitspreken betreffende de houding van de kerken aangaande de vervolging van de Joden door het naziregime.

“Schuld is het diepste woord dat je voor falen kunt gebruiken. We distantiëren ons niet van het verleden maar we nemen onze verantwoordelijkheid en erkennen onze fouten”, aldus De Reuver. Het falen wordt scherp onder woorden gebracht: “De Protestantse Kerk in Nederland wil zonder terughoudendheid erkennen dat de kerk mede de voedingsbodem heeft bereid waarin het zaad van het antisemitisme kon groeien.”

De Reuver zal spreken namens de kerk waarvan ik lid ben en waarin ik sinds 1989 als predikant gewerkt heb, inmiddels gepensioneerd en waar ik nog zeer regelmatig kerkdiensten leid. Een betrokken kerklid zou je kunnen zeggen, ook op deze bekentenis, als dat mogelijk zou zijn.

Geheim

Tot mijn diepe teleurstelling moet ik zeggen dat die mogelijkheid er niet is geweest. Deze vorm van deelname aan de herdenking komt voor mij als een donderslag bij heldere hemel. De inhoud van de belijdenis is voor velen onbekend en moet geheim blijven tot aanstaande zondag om voldoende verrassend te kunnen blijven.

Er moet, ergens, wel een kleine groep bestaan die weet heeft van de totstandkoming van de tekst en een besluitvorming die tot dit voornemen heeft geleid. De gemeentes in het land zijn er niet bij betrokken en kerkleden hebben geen mogelijkheid om mee te denken in een proces dat al dan niet had kunnen leiden tot het belijden van schuld en het nemen van verantwoordelijkheid voor gemaakte fouten.

Door deze benadering voel ik me machteloos en meegesleurd in een beweging waarvan ik geen deel wil uitmaken en waarvoor ik geen verantwoordelijkheid kan nemen.

Als het waar is dat de kerk in de Europese geschiedenis mee verantwoordelijk is voor vormen van antisemitisme dan gaat het om oude wortels die zich voeden met theologische inhoud. Daarover dient grondig nagedacht te worden met misschien wel een soortgelijke moed die nodig is om in oorlogstijd Joden te beschermen met risico voor de eigen bestaanszekerheden.De menselijke conditie staat dan ook volop in het licht waarin moed en lafheid op allerlei manieren bestaan en door elkaar lopen, individueel en collectief.

In dit verband nadenken over schuld en verantwoordelijkheid kan uitermate zinvol zijn. Dat kan in de kerken niet zonder het grondvlak van de gemeentes en de individuele kerkleden. De nu gekozen benadering leidt bij mij tot vervreemding waarin de kerk als hoeder van het evangelie zich met grote snelheid van me verwijdert.

Schouders ophalen

Als het daarbij blijft en verder niemand door deze dofheid getroffen wordt, is er niet meer aan de hand dan een klein persoonlijk drama. Ik ben echter bang dat het anders is en de kans groot is dat de schare binnen de kerk die al langer de schouders ophaalt nog verder in aantal toeneemt.

Als laatste moet me van het hart dat ik enige verantwoordelijkheid (achteraf!) voor het tomeloze geweld in die verschrikkelijke Kristalnacht helemaal niet aankan. Die tomeloze volkswoede met het daaraan gekoppelde anarchisme wekt verbijstering en leidt bij mij tot de vraag wie ik geweest zou zijn in die nacht en hoe ik me zou hebben gedragen. Ik blijf het antwoord schuldig.

Het is ook daarom dat ik me niet kan en wil aansluiten bij een schuldbelijdenis die niet met mij gedeeld lijkt te kunnen worden. Als die schuldbelijdenis wordt uitgesproken is het hoe dan ook te laat om deelgenoot te kunnen zijn.

Lees ook:

‘De kerken keken te vaak weg van de Jodenvervolging, en hun protest was gemankeerd’

Historicus Bart Wallet onderzocht voor de PKN wat de rol van de kerken was in de tijd van de Holocaust.

De kerk zwijgt over het echte aandeel aan de Jodenvervolging

De PKN belijdt schuld voor het aandeel van het kwaad tijdens de Tweede Wereldoorlog. Maar voor dat kwaad legde de kerk eeuwenlang een theologische basis. Trudie van der Spek, woordvoerder van werkgroep Vanuit Jeruzalem, vindt het kwalijk dat de kerk daarover zwijgt.

Voor het lutherse smaldeel is de PKN-schuldbelijdenis beladen, vooral de datum

De Protestantse kerk in Nederland (PKN) belijdt schuld voor wat ze naliet jegens Joden tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het lutherse smaldeel van de PKN heeft daarbij een ‘lastige’ historie. De herdenkingsdatum is ronduit beladen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden