null Beeld

ColumnHans Goslinga

Rutte zit klem tussen woede en fatsoen

Als minister van staat struikelde Hans van Mierlo in 2009 op weg naar een buffet met de president van Ghana over de uitgerolde rode loper op het Binnenhof en brak zijn heup. Een dag later grapte hij vanaf zijn ziekbed tegen partijgenoten: “Elke keer als wij de rode loper betreden, gaat het fout.”

Sigrid Kaag, zijn verre opvolger, staat met haar val als minister van buitenlandse zaken dus in een traditie. D66 en de macht gaan lastig samen. De oorzaak schuilt in de reden voor oprichting van de partij in 1966: een diep onbehagen over het gesloten politieke bestel waarin de regeermacht werd beklonken en verdeeld in rokerige achterkamers. D66 wilde dit bestel openbreken en een democratisch fatsoen tot maat der dingen verheffen.

Er is wezenlijk niet zo veel veranderd. Het coalitiebestel, dat in de jaren zestig stormrijp leek, staat nog (net) overeind. Dat geldt evenzeer voor de tegenstelling over hoe je in een democratie politiek bedrijft. Kaag constateerde in het Kamerdebat over het kaltstellen van het Kamerlid Omtzigt op 1 april dat de wegen tussen haar en VVD-leider Rutte zich scheidden. Dat sloeg op die tegenstelling.

Kaag meende dat de crisis in de rechtsstaat noopte tot reflectie en een kabinet op bredere basis

Waar Rutte na de Kamerverkiezingen van 17 maart snel wilde ‘doorpakken’ naar een vierde kabinet op basis van de zittende coalitie, die immers haar meerderheid had behouden, meende Kaag dat de crisis in de rechtsstaat, blootgelegd door de toeslagenaffaire, noopte tot reflectie en een kabinet op bredere basis. De gecontroleerde landing van Rutte III verkeerde na de verkiezingsstrijd dus alsnog in een breuk, die voortzetting van de coalitie onmogelijk maakte.

In haar boek Deze waarheden over de politieke geschiedenis van de Verenigde Staten, laat de historica Jill Lepore de gebeurtenissen in haar land rond deze vraag draaien: kan een samenleving werkelijk worden bestuurd op basis van reflectie en verkiezing, van rede en waarheid, in plaats van op basis van toeval en geweld, vooringenomenheid en bedrog? Het is in haar ogen de essentiële vraag in het ‘grote experiment’ van een bestuur ‘van het volk, door het volk, voor het volk’.

Deze tegenstelling is nog altijd niet geslecht. Niet alleen in Amerika, maar in de gehele democratische wereld is, ondanks de scheiding van machten en een grotere kiezersinvloed, Machiavelli nog springlevend. Diens kinderen Rutte en Bijleveld (demissionair minister van defensie, CDA) zijn na het debat over het evacuatiedrama in Kaboel blijven zitten (Bijleveld ging later alsnog overstag), Kaag stapte op.

‘Het land mot toch geregeerd worden’

In dat verschil in opvatting over politiek moet je ook, op een dieper niveau, de weerzin van de machiavellisten zoeken tegen politici die zich in hun ogen moreel verheven voelen. Dit onderhuidse conflict tussen de geslepen machtspolitici en de democratische fatsoensijveraars speelt zich ook af binnen de oude partijen. Het CDA is er na 2010 bijna kapot aan gegaan. Het waren in dat jaar vooral de rechtsdenkers die zich keerden tegen samenwerking met een partij die met het democratische oerrecht van de godsdienstvrijheid een loopje neemt. Een man van het recht als Hirsch Ballin versus een man van het bestuur als Donner. ‘Doe dit het land niet aan’ versus ‘het land mot toch geregeerd worden’.

De militaire strateeg Carl von Clausewitz deed de waarneming dat oorlog politiek is met andere middelen. Als je dat inzicht omdraait, is politiek oorlog en zijn veel middelen geoorloofd en onder dekking van de achterkamer ook mogelijk. In de spanningen die de tegenstelling oproept, komt ook de VVD als dominante machtspartij sinds 2010 niet schadevrij weg, kijkend naar het spoor van gevallen liberale engelen.

Rutte moet zich nu dan ook ernstig afvragen of hij nog voldoende gezag en geloofwaardigheid heeft om voor prolongatie van zijn premierschap te gaan. De motie van afkeuring die Kaag reden gaf op te stappen, was tegen het hele kabinet gericht en dus ook tegen hem, de zoveelste streep op zijn kerfstok. Is het na elf jaar niet welletjes geweest, de ravage binnen en buiten zijn partij opnemend?

Op zijn laatste benen

De vraag reikt verder dan zijn hoofd. De crisis in het bestuur is ook een symptoom dat politiek bedrijven volgens de wetten van oude Florentijnse cynicus in een democratie op zijn laatste benen loopt. Deze politiek wordt gemangeld tussen de maat van democratisch fatsoen en de woede van de straat. Je kunt daar niet, zoals het CDA-congres vorige week deed, omheen blijven lopen.

Kan het bestuur zo worden ingericht, schrijft Lepore, dat een volk zichzelf kan regeren, eerlijk en rechtvaardig, als gelijken, door middel van oordeelsvorming en zorgvuldig handelen? “Of zijn de inspanningen van een volk gedoemd te corrumperen, wordt het oordeel van het volk vertroebeld door verlakkerij en wordt de rede opgegeven voor razernij?”

Het zijn nogal zware woorden, maar sinds januari 2021 is zowel in de Verenigde Staten als hier wel duidelijk wat de inzet is.

Hans Goslinga schrijft elk weekend een beschouwing over de staat van onze politiek en onze democratie. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden