null Beeld

ColumnHans Goslinga

Rutte wint tijd, maar verliest gezag

Napoleon schreef in ‘honderd dagen’ geschiedenis met zijn tocht van Elba naar Waterloo, politiek Den Haag is in deze tijdspanne nog geen stap verder gekomen met de vorming van een kabinet. Er wacht nu een zomerslaap van nog eens vijftig dagen.

Ooit was het wijsheid in tijden van nood een kabinet op een zo breed mogelijke basis te formeren. Colijn deed dat in 1933 om het hoofd te bieden aan de grote economische en sociale crisis. Hij doorbrak daarmee het taboe van de christelijke partijen op regeren met de heidenen. Na de oorlog vonden de twee grootste partijen, PvdA en KVP, elkaar in een ‘Nieuw bestand’ om samen de wederopbouw ter hand te nemen. Nu is een brede basis ineens een probleem, althans volgens VVD-fractieleider en demissionair premier Rutte.

Informateur Hamer stelde in haar eindverslag vast dat op basis van de inhoud een kabinet van VVD, D66, CDA, PvdA en GroenLinks mogelijk is. Deze partijen bezetten in de Tweede Kamer negentig zetels, in de Eerste Kamer 42 zetels. Getalsmatig een stevige basis om de grote kwesties van deze tijd – en dat zijn er nogal wat – aan te pakken. Politiek gesproken ook redelijk evenwichtig, met 49 zetels voor centrumrechts (VVD en CDA) en 41 zetels voor centrumlinks (D66, PvdA, GroenLinks). Maar nee.

Wetmatigheid

Rutte uitte twijfel aan de stabiliteit van zo’n breed middenkabinet. Hij liet er de wetmatigheid op los dat de stabiliteit afneemt naarmate er meer partijen meedoen. Is dat een wetmatigheid? De geschiedenis geeft geen eenduidige antwoorden. Lastig is het wel om zoveel kikkers in de kruiwagen te houden, maar juist op dat punt heeft Rutte zijn sporen verdiend.

Misschien wordt het iets gemakkelijker als PvdA en GroenLinks bij het aantreden van het nieuwe kabinet een gezamenlijke fractie vormen. Onderlinge afstemming zal dan toch tijdrovend blijven, zoals de ervaring van de coalitiefracties onder Rutte III heeft geleerd. Maar behoort de zucht om zaken dicht te timmeren niet juist tot de monistische cultuur waarmee Den Haag zo graag wil afrekenen?

Rutte voerde nog een argument aan: als het hele midden meedoet aan de coalitie, krijg je een debat tussen het midden en de flanken. Dat is volgens hem niet goed. Het debat moet juist in het midden worden gevoerd. Voor zover Rutte daarmee de kretologie van de populistische oppositie als niet ter zake buiten haken plaatst, is dat te begrijpen. Maar er blijven nog genoeg constructieve partijen in de oppositie over. En was het niet de bedoeling van de nieuwe bestuurscultuur dat ook de coalitiepartijen zich kritisch tegenover het kabinet opstellen? Intussen is het opzienbarend dat Rutte GroenLinks nu volledig tot het midden rekent.

Tijd winnen

De voorlopige conclusie is dat VVD en CDA breken met de traditie in de Nederlandse politiek een brede parlementaire basis te zoeken om grote en nijpende maatschappelijke vraagstukken aan te pakken. Rutte kwam met een nieuwe maxime: regeren moet je doen met niet meer partijen dan nodig zijn voor een meerderheid. Het kan tactiek zijn om tijd te winnen en straks te pogen PvdA en GroenLinks alsnog uit elkaar te wrikken, bijvoorbeeld door buiten de fracties om prominente leden voor een ministerspost te strikken, zoals Jaap Burger (PvdA) flikte in 1973.

Beter is het te kijken naar wat er gebeurt in de staatkundige schemering die sinds het aftreden van Rutte III is ingetreden. In ons politieke bestel zijn de tussenfasen, hoe onschuldig ze ook ogen, altijd van cruciale betekenis geweest. Feit één: Rutte III viel niet vanwege een interne breuk, maar trad in januari collectief af vanwege de toeslagenaffaire. Feit twee: de coalitie werd bij de verkiezingen in maart niet afgestraft, maar won per saldo twee zetels. Daaraan kan het demissionaire kabinet nu een zekere legitimatie ontlenen half en half door te regeren.

De factor tijd werkt in het voordeel van Rutte en Hoekstra, die het liefst in de huidige coalitie doorregeren, en in het nadeel van Kaag (D66), die een breed en zo progressief mogelijk kabinet wil. Zij gaat nu samen met Rutte een proeve van een regeerakkoord schrijven, maar tegelijk zet het kabinet zich aan een ‘beleidsrijke’ begroting voor 2022. Wat weegt politiek zwaarder?

Machiavelli onderwees: een staatsman wint al iets al wint hij niets dan tijd. Rutte onderkent dat als geen ander. Hij weet dat met het verstrijken van tijd de kans op Rutte IV toeneemt. Maar er is een keerzijde, die zich ontvouwt in de vraag of hij wel een staatsman is. De oude rot Deetman (CDA) schrijft in het blad Christen Democratische Verkenningen naar aanleiding van ‘de bijzondere kwestie van de korte memorie’ van de premier: ‘De meerderheid in de Tweede Kamer heeft het vertrouwen in hem niet opgezegd, en daarmee is de kous af’. Maar niet helemaal: ‘Onverlet blijft het aangetaste gezag van de minister-president’.

Hans Goslinga schrijft elk weekend een beschouwing over de staat van onze politiek en onze democratie. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden