opinie

Rutte kan door dankzij het nieuwe midden

Hans Goslinga Beeld Trouw

In de politiek van de Verenigde Staten en Groot-Brittannië ontbreekt het midden, hier regeert het midden. 

Dat is een beslissend voordeel van ons kiesstelsel, nu grote kwesties als de klimaatverandering en de migratie in de democratische wereld verdeeldheid en onrust veroorzaken. In de Angelsaksische landen heersen politieke chaos en bestuurlijke verlamming, hier continuïteit en betrekkelijke stabiliteit.

Het derde kabinet-Rutte kan door, ook als het straks zijn meerderheid in de Eerste Kamer kwijtraakt. Dat was de politieke uitkomst van het klimaatdebat deze week in de Tweede Kamer: GroenLinks en de PvdA zijn bereid het kabinet te helpen in ruil voor invloed.

De premier stipte heel even zijn punt van eer aan: “De coalitie is aan zet, de regering regeert.” Om direct daarop, in het jargon van het klimaatdossier, te laten volgen: “Maar niet in isolatie.”

Rutte III gaat na de ingecalculeerde slechte verkiezingen van komende woensdag dus feitelijk door als een minderheidskabinet. In onze politiek lange tijd terra incognita, maar sinds een kleine tien jaar vertrouwd terrein, een gevolg van de verschrompeling van de volkspartijen en de fragmentatie van het krachtenveld.

In 2010 leek het er even op dat het eerste kabinet-Rutte, steunend op politieke samenwerking tussen VVD, CDA en PVV en stil gedoogd door de SGP, het krachtenveld in tweeën zou splijten. Maar als dat al de bedoeling was, ging deze poging ‘rechts Nederland’ politiek tot leven te brengen de spankracht van de partijen, vooral het CDA met zijn diep in de genen verankerde harmoniedenken, ver te boven.

Direct na de breuk in 2012 presenteerde zich een breed midden als nieuw fenomeen in de Nederlandse politiek. Het was een paradoxaal gevolg van de fragmentatie dat partijen die in de vorige eeuw als ideologische erfvijanden recht tegenover elkaar stonden, ineens samenwerking zochten. Daarbij ging het in eerste instantie om de continuïteit van het landsbestuur, maar op een dieper niveau om het voorkomen van een vertrouwenscrisis in ons politieke stelsel.

Diep spoor

Van de nood van de fragmentatie is in de afgelopen jaren dus een deugd gemaakt, waarbij oude tegenstellingen die een diep spoor in de politieke geschiedenis hebben getrokken, overkomelijk bleken.

Zo is met de akkoorden voor en onder Rutte II de antithese, de scheidslijn die de gereformeerde voorman Kuyper in 1901 trok tussen christelijke en vrijzinnige partijen, zo goed als volledig begraven.

SGP-leider Van der Staaij rekende met een bezoek aan de Sint Jan in Den Bosch al eerder af met het antipapistische sentiment in zijn partij.Je kunt er staatscommissies op loslaten, maar je mag niet het vermogen in de politiek onderschatten behendig op tijd en omstandigheden in te spelen. Ons stelsel, hoe dikwijls ook verguisd, biedt daarvoor de ruimte, politiek leiderschap is op uur U altijd beslissend.

De constellatie van minderheidskabinetten binnen een breed midden, is zonder ook maar één wijziging in het stelsel ontstaan. Dat nieuwe midden (VVD, CDA, D66, ChristenUnie, PvdA, GroenLinks, SGP) bewijst zijn waarde, op zichzelf en in vergelijking met de toestanden in Westminster en Washington.

‘Gelijkheid in ongelijkheid’

Maar dat niet alleen. Het is ook een inventief en noodzakelijk antwoord op een populisme, dat zich niet louter op het beleid richt, maar het heeft gemunt op de democratie zoals we die kennen, gebaseerd op vrijheid, waarheid, recht en, zoals de schrijver Menno ter Braak het in zijn dagen uitdrukte, ‘gelijkheid in ongelijkheid’.

De staatscommissie-Remkes, die ons parlementaire stelsel heeft doorgelicht, oppert in haar eindrapport een verbod op politieke partijen of bewegingen die de grondbeginselen van de democratische rechtsstaat bedreigen of aantasten. Zij wil die mogelijkheid achter de hand hebben en pas ‘in het uiterste geval’ inzetten.

Dat is een realistische lijn. De democratie is naar haar aard gehouden ruimte te maken voor partijen die stelselvijandig zijn, maar niet tot het uiterste. Vooralsnog hebben de populisten, die sommige vrijheden willen beperken en geen moeite hebben met waarheid en recht een loopje te nemen, zichzelf ‘in isolatie’ geplaatst door de klimaatproblemen domweg te ontkennen.

Zelfs als een deel van zijn VVD-ziel, beducht voor het befaamde ‘gat op rechts’, dat zou willen, is het voor Rutte onmogelijk met deze partijen zaken te doen. In de nieuwe realiteit van de Nederlandse politiek is het ook niet meer dan logisch dat hij de blik gericht houdt op partijen die bereid zijn tot samenwerking.

Montesquieu, de vader van de democratie, schreef: “Met een vrij bestuur is er altijd onrust.” De kunst is te voorkomen dat de onrust het bestuur overneemt. Dat lukt hier beter dan in Washington en Londen.

Hans Goslinga schrijft elk weekend een beschouwing over de staat van onze politiek en onze democratie.

Lees ook: 

Het CDA moet nu eerst het midden veroveren

 “De stille meerderheid van gewone Nederlanders blijft verweesd achter, als het midden zich stil in een hoekje laat drukken”, zei CDA-leider Buma vorige maand.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden