DE TOEKOMST VAN EUROPA

Roemenië is een loyaal lid van de EU, nog wel althans

Beeld Sjoerd van Leeuwen

Met de brexit en verkiezingen in zicht wordt 2019 een cruciaal jaar voor de EU. Deel 5 van een serie: politicoloog George Jiglau over Roemenië als baken in het Oosten, maar met een kanttekening.

Dit half jaar maakt Roemenië zijn debuut als roulerend voorzitter van de Europese Unie. En dat in een tijd met zoveel heikele kwesties op tafel. Zelden was het in het bestaan van de EU zo onrustig. De op zes na grootste lidstaat behoort tot het handjevol landen dat niet bezweken is onder de last van populistische regeringen. Wat kan Europa van Roemenië verwachten?

Ontegenzeggelijk is het belangrijkste onderwerp op de agenda van het Roemeense voorzitterschap het op gang brengen van de onderhandelingen over de nieuwe meerjarenbegroting, waarover in het verleden steeds een flink robbertje werd gevochten. Als voorzitter kunnen we een rol spelen in het gevoelige debat over de vraag of de rechtsstaat een voorwaarde moet zijn om in aanmerking te komen voor Europese fondsen. Onze minister van buitenlandse zaken heeft onlangs laten weten dat het antwoord van de Roemeense regering hierop ‘nee’ is. Of we kunnen, als een soort advocaat voor dit deel van Europa, meer nadruk leggen op kwesties die bijdragen aan de groei en ontwikkeling van vooral lidstaten in Midden- en Oost-Europa. Of opkomen voor meer financiële steun aan de buren van de EU in deze regio, wellicht met nadruk op Moldavië, een van de armste landen van Europa.

Roemenië heeft nogal wat krediet ­opgebouwd door zijn goede relatie met ­alle buren, ongeacht hun houding tegenover de EU. Het kan daardoor het EU-voorzitterschap benutten om zijn positie in de regio te versterken en ondertussen de goede strijd te strijden voor de Europese waarden.

Roemenië heeft een semi-presidentiële regering, met een direct gekozen president die aanzienlijke bevoegdheden ­geniet in het buitenlands beleid. Dat is wellicht de reden dat veel Europeanen bekend zijn met de persoon Klaus Iohannis, een etnische Duitser. Hij won in 2014 de presidentsverkiezingen en hoopt op herverkiezing later dit jaar. Enkele maanden geleden stond hij op de shortlist als mogelijke opvolger van Donald Tusk aan het roer van de Europese Raad.

Demonstranten

Onlangs ondertekenden president Macron en bondskanselier Merkel in Aken een verdrag om de Frans-Duitse band te bevestigen en te versterken. Iohannis was eregast, als een symbool van het Europeanisme, het streven naar eenwording in post-communistisch Europa. Hij hield er zelfs een toespraak in vloeiend Duits. Er zijn weinig staatshoofden en regeringsleiders in deze regio zo toegewijd aan de EU als Iohannis.

Bovendien vormen de Roemenen de meest pro-Europese natie in de regio. Veel van de anti-regeringsprotesten in het afgelopen jaar hadden een sterk pro-Europees karakter. Herhaaldelijk droegen demonstranten bij betogingen de Europese vlag met zich mee. Sommige leuzen riepen de EU op druk te blijven uitoefenen op de regering om te voorkomen dat Roemenië gegijzeld zou worden door corrupte politici. Bij een eventueel referendum zou 65 procent van de Roemenen tegen een ‘Ro-exit’ stemmen, blijkt uit de jongste cijfers van Eurostat. Bovendien gelooft 80 procent in een toekomst van een verenigd Europa. Nergens in deze regio liggen de percentages hoger.

Dit is waarom Roemenië wordt beschouwd als een baken van stabiliteit in een regio die wordt gedomineerd door democratische terugval van regimes. Niettemin, die terugval dreigt ook in Roemenië, voornamelijk door toedoen van de regering die wordt geleid door Iohannis’ politieke rivalen in de So­ciaal-Democratische Partij (PSD).

Veel van hun acties worden gezien als een poging om corrupte politici op hoog niveau te beschermen. Ook zijn ze strijdig met de Europese verwachtingen. De rechterlijke macht is het belangrijkste slagveld tussen de regering aan de ene kant en de Europese Commissie en een aantal belangrijke westerse regeringen, waaronder Nederland, aan de andere kant. De Europese Commissie houdt nog steeds formeel oog op de vooruitgang van Roemenië in de strijd tegen fraude. Om die reden verzetten sommige landen zich nog steeds tegen toelating van Roemenië tot Schengen, waarin het vrije verkeer van personen en goederen tussen landen wordt geregeld.

Dit is een belangrijke kanttekening bij de pro-Europese opvattingen van de Roemenen. Nationaal gezien is het aantal pro-Europese burgers hoog, maar in armere gebieden zoals het noordoosten, ligt het aantal aanzienlijk lager. Dat zijn ook de gebieden waar de achterban van de PSD het grootst is. Roemenen associëren de EU nog steeds met een beter leven, hoger inkomen, betere openbare diensten en meer kansen voor de jongere generatie. Maar dit voedt ook de verwachtingen die de EU moet waarmaken. De verdeeldheid binnen de rivaliserende politieke elite heeft haar weerslag op burgers, die zich bekennen tot anti- en pro-EU.

Belangrijkste probleem

Buiten de politiek ligt het belangrijkste probleem van de Roemeense democratie: het bijzonder geringe vertrouwen in de fundamentele instituties van ­welke representatieve democratie dan ook. Het vertrouwen in politieke partijen en in het parlement ligt normaal gesproken rond de 10 procent, maar vaak nog lager.

Dit weerspiegelt zich in de lage opkomst in alle verkiezingen waarbij stemmen moeten worden uitgebracht op partijen: slechts 39 procent kwam op bij de parlementsverkiezingen in 2016 en we verwachten in mei een opkomst van onder de 30 procent. Voor presidentsverkiezingen ligt de opkomst meestal rond de 60 procent.

Ook het horizontale vertrouwen – het vertrouwen van mensen in elkaar – is tamelijk gering. Het weefsel van de samenleving is dun en kwetsbaar en het gedrag van politici helpt niet om het vertrouwen te herstellen.

Alle representatieve democratieën, zowel in het Oosten als het Westen, worden met zulke uitdagingen geconfronteerd. En de EU draait er vaak voor op. Dit effent de weg voor populisme en eurosceptici, die we al in veel landen aantreffen. Roemenië – en de gehele EU – kan zichzelf gelukkig prijzen dat we nog niet verstrikt zijn geraakt in het bijtende populistische net. Hoewel, die dreiging blijft.

George Jiglau is politicoloog aan de ­Babes-Bolyai Universiteit in Cluj-Napoca en voorzitter Center for the Study of Democracy.

Lees ook:

De brexit blijft een uitzondering, maar de desintegratie van de EU gaat door

Met de brexit en verkiezingen in zicht wordt 2019 een cruciaal jaar voor de EU. Deel 1 van een serie: universitair docent Nederlandse en Europese politiek Hans Vollaard over het proces van ontbinding.

Brexit of niet, als Europeanen moeten we juist nu solidair blijven

Deel 2 van een serie: Maria Laura Franciosi over identiteit. Voelen we ons Europeaan?

De kloof tussen bruisgebieden en krimpregio’s blijft groeien

Deel 3 van een serie: Caspar van den Berg en Bram van Vulpen over vergeten regio’s die zich verraden voelen door de elite.

Een Europees leger moet zijn ingebed in een bredere veiligheidsaanpak

Deel 4 van een serie: Trineke Palm, postdoc onderzoeker aan de Universiteit Utrecht, over de noodzaak en risico’s van een Europees leger.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden