null Beeld

Republikeinen beloven wraak - en dankzij ‘gerrymandering’ gaan ze die krijgen

Redactie Trouw

Wacht maar, waarschuwde de Republikeinse fractieleider Kevin McCarthy deze week tegen de Democraten. Die hadden een van de leden van zijn fractie in het Huis van Afgevaardigden zijn commissie-lidmaatschappen afgepakt, vanwege een moordlustige video over een Democratische collega. “Een nieuwe standaard zal ook in de toekomst worden toegepast”, zei McCarthy. Met andere woorden: straks zijn wij in de meerderheid, en dan zullen we redenen vinden om Democraten uit commissies te zetten.

Zijn Democratische tegenhanger en voorzitter van het Huis, Nancy Pelosi, toonde zich daar niet bang voor. “Dat gaat niet gebeuren”, zei ze over de dreiging van een Republikeinse meerderheid na de verkiezingen van november 2022.

Magere meerderheid voor Democraten

Maar dat gaat wel gebeuren. De geschiedenis suggereert het – vaak verliest de partij van een nieuwe president zetels in het Huis bij de eerstvolgende Congresverkiezingen, en de Democraten hoeven maar vijf zetels te verliezen of hun meerderheid is weg.

En bovendien zijn in alle staten de twee grote partijen bezig hun zetels veilig te stellen door de grenzen van kiesdistricten zo gunstig mogelijk te trekken. Dat is iets wat elke tien jaar gebeurt, na het afsluiten van de volkstelling. En daarbij hebben de Republikeinen de overhand. Ze hebben in meer staten de macht om dat proces te sturen.

Op de website Politico is het allemaal bij te houden. Tot nu toe zijn 21 van de 50 staten klaar met het opnieuw indelen van hun grondgebied in districten met ongeveer evenveel inwoners. Het gaat om 115 districten, van de 435 die het Huis telt. Daarvan zijn er 28 die zeer waarschijnlijk aan Democraten zullen toevallen, drie meer dan er in 2020 uit die groep van 115 naar Democraten gingen. Maar de Republikeinen staan op een winst van 14 districten. In nog maar 19 districten van die 115, nog geen 6 procent, is de strijd nog onbeslist en zullen de verkiezingen spannend zijn, en dat zijn er 12 minder dan in 2020.

Dit is geen valsspelen

Je kunt het valsspelen noemen, maar het is helemaal volgens de regels van het politieke spel in de VS. Staten mogen bepalen waar die districtsgrenzen lopen. Als een partij in een staat aan de macht is, en dus zowel het parlement beheerst als de gouverneur heeft geleverd, waarom zou die dan niet maximaal voordeel mogen putten uit die bevoegdheid?

Bij ‘gerrymandering’, zoals die activiteit heet, is het de kunst om de aanhangers van de tegenpartij in zo weinig mogelijk districten terecht te laten komen. Die districten zijn dan zeker voor de kandidaat van de oppositie, maar dat gebeurt dan dankzij veel meer stemmen dan eigenlijk nodig zou zijn. Daar is immers, als er twee kandidaten zijn, iets meer dan 50 procent genoeg voor. Alle stemmen die zorgen dat het 60 of 80 procent wordt, zijn in feite nutteloos, en hadden in een ander district misschien wel de oppositiekandidaat aan de winst geholpen.

De Republikeinen deden bij eerdere verkiezingen goede zaken in de staten. Met name wonnen ze in 2010, de eerste congresverkiezingen tijdens het presidentschap van Barack Obama. Dat jaar was er ook een volkstelling, en in 2011 waren de Republikeinen de absolute winnaars in de gerrymandering-competitie. Dat verhinderde de Democraten niet om in 2020 de meerderheid in het Huis van Afgevaardigden te veroveren, maar dat was dan ook het jaar dat Trump probeerde herkozen te worden, en de kiezers gaven in overgrote meerderheid aan Joe Biden de voorkeur. Ondertussen mislukte in dat jaar wel hun opzet om in veel van de afzonderlijke staten de macht te heroveren. Dit jaar verliezen ze daardoor opnieuw de strijd om de districtsgrenzen.

Het mag dan volgens de regels zijn, veel kiezers vinden er niets aan. Als in jouw district zoveel kiezers van één partij wonen dat die partij toch wel wint, heeft stemmen niet eens veel zin, of nu jouw partij in het voordeel is of de oppositie. Als de uitslag heel erg voorspelbaar is, doet de partij die op verlies staat, misschien niet eens moeite om een kandidaat in het veld te brengen.

Kan er iets aan gedaan worden? Het Hooggerechtshof heeft zijn handen er in 2019 van af getrokken, in een vonnis dat federale rechters verbood om te beoordelen of een verdeling van districten oneerlijk is. In sommige staten gaf het hooggerechtshof van de staat er wel een oordeel over, zoals bijvoorbeeld in Pennsylvania in 2018.

In een aantal staten is het trekken van de districtsgrenzen overgedaan aan rechtbanken of aan onafhankelijke commissies, die niet worden geacht te letten op partijvoordeel. Maar het bloed kruipt waar het niet gaan kan. In New York werd in 2014 zo’n commissie bij referendum ingesteld, maar het door Democraten overheerste parlement van de staat heeft de bevoegdheid het voorstel van die commissie van tafel te vegen, en lijkt dat te zullen gaan doen.

Dat zou de Democraten wat meer zetels opleveren dan wanneer de commissie zijn zin krijgt. Maar over heel de VS gerekend ziet het er voor de Democraten somber uit. En voor de Amerikaanse democratie. Want steeds meer is het niet de kiezer die voor een kandidaat kiest, maar de kandidaat die dankbaar de stemmen in ontvangst neemt van de kiezers die zijn partij voor hem heeft klaargezet.

Bas den Hond is correspondent in de VS en schrijft wekelijks een column over de Amerikaanse politiek. Lees zijn eerdere columns hier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden