Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Remkes maakt de weg vrij voor Nederlandse Berlusconi’s

Opinie

Hans Goslinga

Hans Goslinga © Trouw
COLUMN

In 1977 maakte een politieke partij voor het eerst van de verkiezingen voor de Tweede Kamer een premierverkiezing. ‘Kies de minister-president’, luidde haar oproep aan de kiezers. 

De campagne was een succes, de partij van de kandidaat-premier, de PvdA, veroverde meer dan een derde van de Kamerzetels. Maar Den Uyl werd niet opnieuw minister-president.

Lees verder na de advertentie

De strijd om de macht sprak wel tot de verbeelding. De opkomst bij de verkiezingen was met 88 procent de hoogste ooit en is nadien niet meer overtroffen. Een ander effect was dat de PvdA de kleinere partijen in haar nabijheid decimeerde. In zekere zin ging het zoals de staatscommissie-Remkes het ter verbetering van onze democratie zou wensen.

Het vernuftige van ons stelsel is dat het volgehouden polarisatie afstraft

In haar rapport ‘Lage drempels, hoge dijken’ prijst zij weliswaar ons stelsel van evenredige vertegenwoordiging als ‘tamelijk succesvol’, maar pleit zij tegelijk voor politieke blokvorming om de fragmentatie van het krachtenveld tegen te gaan en de kiezers meer invloed te geven op de machtsvorming door rechtstreekse verkiezing van de formateur.

Volgens de wetten van de politieke zwaartekracht worden de Kamerverkiezingen dus verkapte premierverkiezingen, die het nu in feite al sinds 1977 zijn. Toen ging het weliswaar mis in de fase van de machtsvorming, maar Lubbers, Kok en Balkenende slaagden er nadien wél in de sleutel van het Torentje de goede kant op te draaien. Zekerheid dat de rechtstreeks gekozen formateur ook premier wordt, is er niet.

Laboratoriummodel

In het voorstel van Remkes en de zijnen moet de formateur binnen drie maanden een kabinet vormen. Zijn kiezersmandaat is dus beperkt geldig. Slaagt hij niet, dan is het aan de Tweede Kamer zijn mandaat te verlengen ofwel een nieuwe (in)formateur aan te wijzen.

De staatscommissie hoopt dat de verkiezing van de formateur de machtsvorming al vooraf op gang brengt. In haar laboratoriummodel sluiten partijen die dicht bij elkaar staan stembusakkoorden, waarmee zij verkiezingen in gaan. Zal dat de formatie bespoedigen? De pragmaticus Van Mierlo (D66) zei dat je gemakkelijker een kamer inricht met een bank en enkele losse stoelen dan met twee of drie banken.

Remkes heeft afgezien van een voorstel om de formateur in twee ronden te laten kiezen teneinde een tweedeling van het krachtenveld te forceren. Volgens de wet van Duverger zou die kans reëel zijn. Deze Franse politicoloog doorzag dat de strijd om één machtige functie leidt tot twee blokken – dat is spontaan gebeurd in de VS vanaf het begin van de republiek en het gebeurt nog altijd geforceerd, in een tweede ronde, bij de verkiezing van de Franse president.

Illiberale democratie

Maar is een tweedeling, waarop de kans bij de verkiezing van de formateur ook in één ronde blijft bestaan, zo’n wenkend perspectief? Nee, als je kijkt naar de politiek-bestuurlijke verlamming in de VS en het Verenigd Koninkrijk. Nog eens nee, als je de groeiende populariteit gadeslaat van de illiberale democratie, de gedachte dat de macht van de meerderheid, al is dat de helft plus één, van een hogere orde is dan het recht voor allen – zie Turkije, Hongarije en Polen, waar democratisch gekozen regimes de burgerlijke en politieke vrijheden inperken.

Een derde overweging: een stelsel van twee blokken kan gemakkelijk (ver)leiden tot heftige polarisatie. Den Uyl mislukte in 1977 als formateur, omdat hij samenwerking zocht met een partij, het CDA, die hij tegelijk de tent uitvocht. Het vernuftige van ons stelsel is dat het volgehouden polarisatie afstraft, zoals de PvdA destijds ondervond en de PVV in het afgelopen decennium. Wie niet bereid is tot samenwerking, veroordeelt zich tot de zijlijn.

Een strijd om het formateurschap lijkt niet in het voordeel van de traditionele partijen, omdat Remkes ook ruimte wil maken voor onafhankelijke kandidaten. Als ze 1200 handtekeningen weten te verzamelen, kunnen Nederlandse Berlusconi’s of Beppe Grillo’s meedoen. De staatscommissie maakt dus, al dan niet bewust, de weg vrij voor het grote geld, de grote bek en de popiejopies.

Meer perspectief op betrokkenheid van de burgers bieden de voorstellen van Remkes het politieke debat in ere te herstellen. Dat debat lijdt zwaar onder de dictatuur van de dichtgetimmerde regeerakkoorden, die coalitiefracties de mond snoeren en de oppositie veroordelen tot louter stampvoeten. De Kamers verliezen zo aan gezag en de echte tegenstellingen blijven onbesproken, een van de oorzaken van de ‘betonrot’ die oud-onderkoning Tjeenk Willink in onze democratische rechtsorde waarneemt.

Een nuttige vingerwijzing kan zijn dat het kabinet-Den Uyl regeerde zonder regeerakkoord. Het ging volgens oppositieleider Wiegel ‘rollend over straat’, maar het maakte wel wat los en leidde tot een recordopkomst bij de verkiezingen van 1977. Dat is bij het heersende onbehagen misschien wel de belangrijkste les.

Hans Goslinga trad in 1978 in dienst van de parlementsredactie van Trouw, waar hij in 1993 politiek commentator werd. Elk weekend schrijft hij een beschouwing over de staat van onze politiek en onze democratie.

Lees ook:

De verkiezing van een formateur leidt tot tweedeling

Verandert ons veelkleurige politieke bestel alsnog in een grover tweeblokkenstelsel? Onherroepelijk zal het die kant op gaan als de staatscommissie-Remkes de handen op elkaar krijgt voor een gekozen kabinetsformateur, schrijft Hans Goslinga in een eerdere beschouwing.

Waarom de afschaffing van het referendum een feest is voor ons stelsel

Het wegstemmen van het raadgevend referendum is een bewijs dat ons stelsel de herwaardering ondervindt die het te lang heeft moeten ontberen, schreef Goslinga in februari van dit jaar.

Deel dit artikel

Het vernuftige van ons stelsel is dat het volgehouden polarisatie afstraft