Column Irene van Staveren

Reikhalzend zie ik uit naar een slim-groen-fonds

Het eerste Prinsjesdagplan is al uitgelekt en is meteen goed nieuws. Het kabinet wil een investeringsfonds opzetten nu staatsleningen geen rentekosten meer met zich meebrengen. Dat is heel verstandig omdat de staatsschuld inmiddels laag is, de economie groeit en er grote investeringen nodig zijn om Nederland toekomstbestendig te maken. 

Natuurlijk had dat al veel eerder gemoeten, maar beter laat dan nooit. En er mag ook niet te snel mee gestopt worden als de economische groei omslaat naar krimp zoals in Duitsland. Want, zo leerde Keynes ons, juist in slechte tijden moet de overheid extra uitgeven om de vraag aan te jagen.

Maar er is nog een reden waarom zo’n rijksfonds goed nieuws is. De Italiaans-Amerikaanse hoogleraar economie Mariana Mazzucato heeft dat vorig jaar beschreven in haar boek ‘De waarde van alles’. Daarin legt ze haarfijn uit dat de populaire tegenstelling tussen bedrijven als waarde toevoegend aan de economie en de overheid als waarde opsouperend niet klopt. Veel grote bedrijven blijken helemaal niet zo veel toe te voegen aan de economie. Denk aan milieuvervuiling, belastingontwijking en het terugkopen van eigen aandelen in plaats van de winst te investeren voor de lange termijn of hogere lonen te betalen.

Juist de overheid steekt haar nek uit

Tegelijkertijd blijkt de overheid veel meer te betekenen dan de nationale rekeningen laten zien. De beperkte rekenmethode van het bruto nationaal product (bnp) neemt alleen de ambtenarensalarissen mee om de economische waarde van de overheid te berekenen. Dat is veel te beperkt. De overheid levert niet alleen belangrijke diensten van onze welvaartsstaat maar investeert ook in kapitaalgoederen waar bedrijven en huishoudens veel nut aan ontlenen. Denk aan infrastructuur en wetenschappelijk onderzoek. Die zijn voorwaardenscheppend voor een bloeiende economie. 

Bovendien, zo legt Mazzucato uit, is het juist de overheid die de nek uitsteekt met risicovolle langetermijninvesteringen, bijvoorbeeld voor nieuwe waterbeheersingstechnologie. Bedrijven durven het risico van zulke ongewisse innovatie vaak niet aan en willen pas later meedoen. Dat was onder meer het geval bij het internet en de bijna 5 miljard dollar subsidie aan Tesla.

Het fonds waar het kabinet nu plannen voor maakt zou een belangrijke rol kunnen vervullen in de risicovolle innovaties die hard nodig zijn om onze economie toekomstbestendig te maken. Het gaat dan om iets als een alternatief voor aardgas: laat de overheid maar eens flink investeren in het experimenteren met waterstof, zonnepanelen verwerkt in ramen en daken, en andere ideeën. Iets heel anders is de grote behoefte aan betaalbare woningen voor starters, studenten en lage inkomensgroepen. Maar dan wel meteen energieneutraal en met herbruikbare materialen en stikstofbestendig. Ook weer zoiets waar een gemiddeld bouwbedrijf zich de vingers liever niet aan brandt.

Haal niet nogmaals de kaasschaaf over universiteiten

Innovatie vereist natuurlijk ook dat er eindelijk weer eens geïnvesteerd wordt in universiteiten in plaats van alweer de kaasschaaf erover, zoals vorig jaar op Prinsjesdag nog het geval bleek. Want universitair onderwijs is massaproductie geworden en wetenschappelijk onderzoek een demotiverende concurrentiestrijd waarin veel goede onderzoeksvoorstellen sneuvelen door geldgebrek. Terwijl we, om het fonds optimaal te laten renderen, afstudeerders nodig hebben die out-of-the-box kunnen denken. 

Ik kijk reikhalzend uit naar een slim-groen-fonds voor duurzame materie en creatieve geesten. Opdat de overheid twee vliegen in een klap slaat: aanjagen van de duurzaamheidstransitie en omkering van ongelijkheid en sociale uitsluiting.

Irene van Staveren is hoogleraar ontwikkelingseconomie aan de Erasmus Universiteit. Voor Trouw schrijft ze om de week een column over economie. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden