OpinieBlack Lives Matter

Racisme overstijgt het individu

‘Institutioneel racisme’ slaat niet op individuele mensen. Het moet op collectief niveau worden begrepen, stelt Mark van Ostaijen, bestuurssocioloog aan de Erasmus Universiteit en managing director van het Leiden-Delft-Erasmus Centre Governance of Migration and Diversity.

Institutioneel racisme. Eerst deed premier Rutte het af als sociologisch jargon en dus een term voor een selecte club van experts. Maar er was geen ontkomen aan. Zo sprak D66-senator Boris Dittrich in ‘Buitenhof’ over institutioneel racisme, want volgens hem worden “instituties bemenst door mensen en mensen hebben vooroordelen”. Ook Rutte erkent inmiddels “dat er plekken zijn waar institutioneel racisme voorkomt”. Maar waarom hij het niet wil overnemen als algemene term is “dat je daarmee ook iets zegt tegen mensen die oprecht menen dat ze dat niet doen. (…) en dan ben je bezig een deel van Nederland van die discussie te vervreemden”.

En toen ontstond er iets merkwaardigs met dit ‘sociologisch jargon’. In de toe-eigening ontstond een stevige vervorming. Dat treedt wel vaker op wanneer een begrip populariseert, maar nu neemt het problematische vormen aan. Zoals zovelen, individualiseren Dittrich en Rutte hier collectieve patronen van handelen, doen en laten. Daarmee vatten de senator en de premier instituties op als iets individueels en dan gaat het goed fout. Want dat is precies waar het ‘institutionele’ in institutioneel racisme op wijst. Het overstijgt het individu.

Beste bedoelingen

Vraag een willekeurige voorbijganger of hij voor racisme is of zichzelf ziet als racist en er zullen weinigen instemmend reageren. Individueel keuren we het af, maar in onze dagelijkse patronen gedragen we ons onbewust discriminatoir. Dat is precies waarom we dit begrip nodig hebben. Want institutioneel racisme is geen individueel racisme. Het is dus geen pleonasme, zoals wetenschappers Orhan Agirdag en Herman van de Werfhorst menen.

Met het begrip institutioneel racisme tonen we ons gevoelig voor de niet-intentionele en onbedoelde neveneffecten die voortkomen uit de beste bedoelingen van ouders, politieagenten en belastingambtenaren. Weinig Utrechtse ouders zien zichzelf als discriminatoir, maar kiezen met de beste bedoelingen voor de best presterende school in hun wijk. Weinig politieagenten voelen zichzelf racist, maar pogen met de beste bedoelingen de pakkans van criminelen te vergoten. En weinig belastingambtenaren zijn racistisch, maar beogen met de beste bedoelingen toeslagenfraude op te sporen. En met de beste bedoelingen is de weg naar de hel geplaveid, zoals u weet. Daarom heeft het geen zin om racisme, discriminatie en uitsluiting te benoemen op het niveau van individuele mensen.

Systematische vormen van racisme, discriminatie en uitsluiting komen voort uit ongelijke machtsverhoudingen, die worden gedisciplineerd, geproduceerd en gereproduceerd door onbewuste handelingen, gevoelens en gedrag. Het zijn waarden-gedreven structuren van samenleven. En juist dat soort structuren overstijgt het individu. Zodoende wijst het ‘institutionele’ in institutioneel racisme niet op organisaties, zoals Belastingdienst of Nationale Politie. Het wijst op instituties: door waarden gedreven structuren van handelen, denken, doen en laten.

Individualistisch jargon

Maar wees gerust, de geïndividualiseerde reflex van de premier is tekenend voor onze tijd. Het valt de minister-president of de senator nauwelijks te verwijten, ook zij zijn kinderen van hun tijd. Een tijd die lang gedomineerd is door psychiaters, psychologen en neurobiologen die ons hebben doen geloven dat there is no such thing as society en dat de samenleving terug te voeren is op individuele mensen. De interpretaties van Dittrich en Rutte zijn een kleine illustratie van een groter verhaal. Het verhaal van psychologisme: het sterk individualiseren van collectieve patronen. En daarmee wordt iets wat op een collectief niveau begrepen dient te worden, zoals racisme, gereduceerd tot de kleinste noemer: het individu.

Dat is problematisch. Want institutioneel racisme is geen kenmerk van individuele mensen. Zeker voor wat betreft de Black Lives Matter-beweging, die per definitie het individu (George Floyd) overstijgt en uitdrukking geeft aan collectief en internationaal ongenoegen. Denken in termen van het individu zal ons niet helpen als we willen doorgronden waar racisme vandaan komt. Laten we ook hier niet normaal maken wat niet normaal is. Ook niet in ons gebruik van en begrip over bepaald individualistisch jargon. Het is tijd het individu te overstijgen.

Lees ook: 

Institutioneel racisme is niet langer alleen een sociologische vakterm

Deze week werd bij antiracismebetogingen de anderhalvemeterregel herhaaldelijk overtreden, waardoor er opeens een verband ontstond tussen racisme en corona.

Rutte’s ongemak tegenover racisme is tekenend voor de VVD (en Den Haag)

Wat betekenen de uitspraken van premier Rutte over ‘systemisch’ racisme?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden