Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Politieke avonturiers slaan in ontwrichtende tijden hun slag

Opinie

Hans Goslinga

Hans Goslinga © Trouw
column

Met een hartstochtelijke speech, waarin hij de boeren en werklieden op het schild hief en de elite verrot schold, veroverde de 36-jarige William Bryan op de conventie van de Democratische Partij in 1896 de nominatie voor het presidentschap. Aan het slot van zijn toespraak liet hij een stilte vallen en spreidde hij zijn armen om als een messiaanse figuur een gejuich los te maken dat een half uur aanhield.

Het verhaal staat in het boek ‘De volgende herschikking’ van de politieke insider Frank Distefano. De Amerikaan laat daarin zien hoe de grote partijen in zijn land opkomen, ondergaan of van gedaante en ideologie verwisselen. Deze dynamiek doet zich het sterkst voor in perioden van ingrijpende veranderingen, zoals in de dagen van Bryan toen Amerika, net als andere landen, in de overgang verkeerde van een agrarische naar een industriële economie. In zulke ontwrichtende tijden kunnen politieke avonturiers met een populistische agenda hun slag slaan, ook als zij jong en nog politiek onervaren zijn.

Lees verder na de advertentie
GroenLinks met D66 en PvdA, het CDA met de CU. Het levert nieuw elan en mogelijk een alternatief voor de doorgeschoten liberale economie. De VVD is uitgepierd

William Bryan kaapte in feite de Democratische Partij, zoals Rita Verdonk in 2006 in de nasleep van een aantal gebeurtenissen die onze natie uit het lood sloegen, bijna de VVD overnam. De populist Donald Trump herhaalde in 2016 met succes het kunstje van Bryan door de Republikeinse partij en bovendien het Witte Huis te kapen, iets wat Bryan tot drie keer toe niet lukte, omdat de Republikeinen onder Theodore Roosevelt tijdig sociale hervormingen inzetten.

De draad is dat de gevestigde partijen in zulke overgangstijden verzwakt zijn. Zij hebben geen antwoord op de nieuwe problemen of zijn nog uitgeput van de voorbije slagen. Of ze zijn te zelfvoldaan en argeloos. PvdA en VVD kregen hier de hardste klappen, net nadat zij in de jaren negentig de natie de ‘cultuur van tevredenheid’ hadden binnengeloodst. De sociaal-democraat Jan Pronk zei naderhand: “Wij waren zo druk bezig met de oude culturele agenda, dat we de problemen die de immigratie meebracht niet zagen.”

Fragmentatie

De westerse wereld zit nog midden in de overgang van de industriële naar een wereldwijde informatie-economie en kampt daarnaast met een migratie- en klimaatkwestie. De fragmentatie van het politieke krachtenveld kun je als een symptoom zien van de verwarring en onzekerheden die deze transitie meebrengt. De snelle opkomst van het Forum voor Democratie past in die dynamiek, net als de neergang van de volkspartijen die ruim een eeuw de staat droegen.

Het is moeilijk te zeggen of deze trend doorzet of dat het populisme voorbijgaand zal blijken en de traditionele partijen zich zullen herpakken. De culturele revolutie in de jaren zestig levert een voorbeeld dat leerzaam kan zijn. De christen-democratie, die door de ontzuiling en individualisering zwaar in het defensief raakte, kwam er dankzij een krachtenbundeling versterkt uit. Van de zeven nieuwkomers bleek alleen D66 een blijvertje. De VVD profiteerde eveneens van de culturele omwenteling en de welvaartsgroei, de sociaal-democratie hield stand.

De economische en culturele krachten die nu op het bestel inbeuken lijken in hun politieke effecten sterker dan een halve eeuw terug. Tegelijk vraagt het zoeken van antwoorden meer tijd, ook al doordat de traditionele partijen in de overlevingsmodus staan, die het meebuigen met populisten verleidelijk maakt. Dat geldt trouwens net zozeer voor de media; doodsbenauwd een boze burger over het hoofd te zien of een schurende mening te missen, ook al bevat deze klinkklare onzin.

Radicale tijdelijkheid

Het Amerikaanse politieke bestel zit anders in elkaar dan het onze, het biedt ruimte aan wat de schrijver Philip Roth ‘radicale tijdelijkheid’ noemde als kenmerk van de cultuur van zijn land. Ons bestel schept vooral continuïteit, het is schokbestendiger, de partijen zijn net als de kerken meer institutioneel. Toch lukt het ook hier avonturiers als Fortuyn, Verdonk, Wilders en Baudet bressen te slaan. Distefano ziet als grote drijfveer voor een politieke herschikking herstel van de Amerikaanse Droom, in de geest waarin de historicus James Adams dit begrip in 1931, tijdens de Grote Depressie, muntte als perspectief op ‘een beter, rijker en voller leven binnen bereik van ieder individu’. Dat houdt, net als aan het eind van de negentiende eeuw, een grotere rol voor de overheid in, hier zowel nationaal als Europees, minder ruimte voor marktwerking en meer ruimte voor mensen op de werkvloer.

Als de staatsdragende partijen het initiatief willen behouden, is naast politieke herbronning ook samengaan het overwegen waard: GroenLinks met D66 en PvdA, het CDA met de CU. Het levert nieuw elan en mogelijk een alternatief voor de doorgeschoten liberale economie. De VVD is na een kwarteeuw bijna onafgebroken regeren uitgepierd.

Hans Goslinga schrijft elk weekend een beschouwing over de staat van onze politiek en onze democratie.

Lees ook:

Zal Forum voor Democratie slagen waar de PVV dat niet deed?

De winst van Forum voor Democratie heeft het verlies van de PVV overschaduwd. Heeft Wilders zijn langste tijd gehad? En wat doet Thierry Baudet anders dan Geert Wilders?

Deel dit artikel

GroenLinks met D66 en PvdA, het CDA met de CU. Het levert nieuw elan en mogelijk een alternatief voor de doorgeschoten liberale economie. De VVD is uitgepierd