Column Jamal Ouariachi

Poetins leugens zijn niet te vergelijken met die van Trump

Onlangs kwam de Israëlische historicus en schrijver Yuval Noah Harari op pijnlijke wijze in het nieuws. De Russische vertaling van zijn recentste boek ‘21 lessen voor de 21ste eeuw’ bleek op allerlei punten af te wijken van de oorspronkelijke versie.

Zo blijkt een kritische passage over leugens verspreid door Vladimir Poetin, vervangen te zijn door een passage over de leugens van Donald Trump. Waar Rusland beschreven wordt als een land waar oligarchen de media in handen hebben, daar leest de Russische lezer hetzelfde, maar dan over de Filippijnen. En zo verder, met als akeligste voorbeeld misschien wel de opdracht voor in het boek, ‘Voor mijn man Itzik’, in homofoob Rusland veranderd in: ‘Voor mijn partner’, in de betekenis van zakenpartner.

Harari’s reactie op de commotie die ontstond naar aanleiding van deze censuur, is nogal opvallend. Hoewel hij onaangenaam verrast was door een aantal van de aanpassingen, geeft hij toe met een deel ervan te hebben ingestemd. 

De Russische censor

Waarom? In de Israëlische krant Haaretz schrijft hij dat hij van tevoren gewaarschuwd was dat de Russische censor zijn boek zou kunnen verbieden vanwege die Poetin-kritische passages. Dat zou dan betekenen dat zijn ideeën over politici die nepnieuws verspreiden en die met hun nationalistische extremisme de liberale democratie kapot maken, in het geheel niet bij de Russische lezer zouden aankomen.

En dus stemde Harari in met de wijzigingen, vanuit de overtuiging dat zolang de achterliggende gedachte onveranderd blijft, de specifieke illustraties van die gedachte minder van belang zijn.

Er is wel wat te zeggen voor die aanpak, en ik geloof ook wel in de zuiverheid van zijn overwegingen. Toch is zijn zelfcensuur dom en riskant.

Specifieke voorbeelden van een algemene gedachte zijn nooit willekeurig. Staatsleugens in het semi-dictatoriale Rusland zijn niet te vergelijken met de leugens van Donald Trump, omdat in de Verenigde Staten nog altijd persvrijheid geldt, en journalisten dagelijks in enorme aantallen en op wereldwijde podia de leugens van Trump kunnen bestrijden. Zonder vergiftigd te worden.

Poetin in de kaart gespeeld

Niet alleen gaat de vergelijking dus mank, ook maakt Harari zich kwetsbaar voor het verwijt met zijn zelfcensuur Poetin in de kaart te spelen, door hém wel van kritiek te vrijwaren, maar andere wereldleiders niet. Je kunt hem zelfs medeplichtigheid aan de antiwesterse propaganda van de Russen aanwrijven.

Daarnaast schaadt Harari de morele geloofwaardigheid van zijn eigen boek, dat immers voor een belangrijk deel gaat over de manipulatie van informatie en hoe burgers daar het slachtoffer van kunnen worden. ‘Zwijgen,’ schrijft hij daar, ‘is niet neutraal, want het versterkt de status quo.’ Dat is een zinnetje waar Russische dissidenten hem nu mee om de oren kunnen slaan. Als het tenminste is terug te vinden in hun vertaling.

Jamal Ouariachi vervangt deze zomer samen met Marianne Zwagerman columnisten Sylvain Ephimenco en Stevo Akkerman. Lees hier zijn eerdere columns terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden