Interview

Paul Nolte: 'Het tijdperk-Merkel is voorbij'

Volgens historicus en publicist Paul Nolte (foto) tonen de huidige felle debatten aan dat het tijdperk-Merkel ten einde is gekomen. Beeld Hollandse Hoogte

Een Syrische asielzoeker blaast zichzelf op, een jonge Münchener met Iraanse achtergrond schiet negen jongeren dood, Turkse conflicten duiken in Duitse steden op.

De debatten rond migratie staan in Duitsland met zijn Willkommenskultur op scherp. Daar spelen rechts-populisten op in. Ze hadden, anders dan in andere westerse landen, op Duitsland weinig greep. Maar dit jaar werd Alternative für Deutschland (AfD) met ruim 15 procent van de stemmen in drie deelstaatparlementen gekozen.

Volgens historicus en publicist Paul Nolte tonen de huidige felle debatten aan dat het tijdperk-Merkel ten einde is gekomen.

In Duitsland vreest men voor nieuw radicaal-rechts, maar in Nederland hoor je ook: deze bewegingen horen nu eenmaal bij de hedendaagse democratie. Hoe ziet U dat?
"Het populisme is een 'grijs' fenomeen, iets anders dan gewoon een nieuw soort extremisme. Dat zorgt voor onzekerheid die ik zelf ook voel.

In de VS vragen ze zich af: hoe gaan we om met presidentskandidaat Trump? Is hij een nieuwe Hitler, zoals een Amerikaanse rechter zei? Trump is duidelijk geen Hitler.

Populisme past niet bij democratie, waarin je immers over standpunten kunt discussiëren. Het heeft veel kenmerken van een complottheorie: wij zijn het volk, en we worden door een paar daarboven voor de gek gehouden.

Als iemand tegen vluchtelingen is, dan wil ik argumenten horen in plaats van alleen angsten. Ik zal mensen die bang zijn, niet zomaar opzijzetten, maar de opkomst van het populisme baart mij wel grote zorgen."

Feit is: we hebben bloedige aanslagen, we voelen de invloed van Erdogan. De AfD zegt: wij benoemen de multiculturele problemen, de andere partijen zijn te politiek correct geworden.
"Misschien zijn vorig jaar, in het debat over vluchtelingen, de grenzen wat al te streng getrokken. Maar ik vind niet dat kritiek in Duitsland wordt weggedrukt. Vroeger, in de jaren zeventig en tachtig, werden bepaalde bedenkingen tegen de immigratie van Turken inderdaad openlijk uitgesproken; dat was erger, nu noemen we het racistisch.

Duitsland is wel liberaler geworden. In dat gebaar van Angela Merkel - Wir schaffen das - kwam een gegroeid zelfbewustzijn tot uitdrukking, van een geliberaliseerd én economisch enorm sterk Duitsland. Ook zat er een reactie van de hedendaagse Duitsers op het nationaal-socialisme in, een onbewuste Wiedergutmachungs-reflex. Dit besef, de morele plicht die we daarbij voelen, is sinds de jaren negentig sterker geworden."

Merkel is hét gezicht geworden van dit moderne, open Duitsland. Hoe kwam uitgerekend een kanselier van de CDU in deze nieuwe rol terecht?
"Duitsland heeft zichzelf opnieuw uitgevonden. Dat begon in 1998 met kanselier Gerhard Schröder (SPD) en zijn rood-groene regering. Je kunt dat een liberaal project noemen met twee aspecten. Het ene was de economisch-politieke liberalisering van de arbeidsmarkt, met een ander uitkeringssysteem waardoor werklozen sneller aan het werk moesten. Het andere was een gematigde maatschappelijke liberalisering.

Tegen de verwachting in draaide Merkel Schröders hervormingen niet terug. Ze voerde de Energiewende en het einde van de dienstplicht door, en er kwam debat over het homohuwelijk. Ze deed dit zo dat het ook acceptabel was voor de CDU, niet te radicaal, niet te abrupt."

Progressieve conservatief

Paul Nolte (53), hoogleraar aan de Freie Universität in Berlijn, is een van de bekendste historici van Duitsland. Hij schreef boeken over de sociaal-politieke geschiedenis van het moderne Duitsland, over de democratie en over de internationale betrekkingen tussen Duitsland en Amerika.

Als publicist heeft Nolte, die ook actief is als voorzitter van de Evangelische Academie, zichzelf weleens ‘een neoconservatief met sympathie voor zwart-groene coalities’ genoemd. ‘Zwart’ is de christelijk-democratische CDU, ‘groen’ verwijst naar de progressief-ecologische Groenen; een combi- natie die veel Duitse hoogopgeleiden de laatste jaren omarmen.

Had Merkel een plan of volgde ze de peilingen?
"Ze weet niet wat ze doet, zeggen haar critici. Ik zie dat anders. Ze is geen mens die grote visies kan formuleren, en dat wil ze ook niet, maar terugblikkend kun je zeggen dat ze een verborgen agenda had. Ze volgde een nieuwe morele meerderheid in de Duitse politiek. Officieel bestond de regering alleen uit de SPD en de CDU, maar zelfs de Groenen ondersteunden Merkels projecten, al geven ze dat niet graag toe. Duitsland kende sinds 2005 in feite een hypergrote coalitie."

Merkels liberalisering was vooral een elite-project, is de kritiek nu, waaronder al langer de on- vrede broeide.
"Die tegenstelling volk versus elite verklaart het populisme niet. De meeste Duitsers stonden achter Merkels koers; ik geloof de peilingen die aantonen dat 70 procent haar liberale vluchtelingenbeleid steunt.

Aan de andere kant is ook de AfD elitairder dan je zou denken. Het is een hybride partij: het kent populistische tendensen met kritiek op de elite, maar het is ook een partij van economiehoogleraren en andere intellectuelen.

Dat is anders dan in de VS, waar academici niets voelen voor Donald Trump."

Tekst loopt door onder foto.

Angela Merkel Beeld anp

Volgens sommige politicologen is Duitsland onder Merkel linksaf geslagen, terwijl zij de rechtse kiezers, die de CDU vroeger altijd bediende, vergat. Die laten nu van zich horen.
"Je moet ook hiermee voorzichtig zijn als verklaring: de liberalisering onder Schröder en Merkel was niet alleen links. En binnen de AfD zijn kiezers afkomstig uit zowel de CDU als uit de sociaal-democratische SPD en Die Linke."

U noemt de AfD'ers 'extremisten van het midden'.
"Dat is een begrip waarmee vroeger het nationaal-socialisme werd verklaard. Dat paste eigenlijk niet omdat die beweging duidelijk radicaal was, maar het moest uitdrukken dat de links-rechtscategorisering niet van toepassing was.

Dat zien we nu ook: de aanhang van het populisme komt uit het maatschappelijke midden, het gaat niet om jongemannen met soldatenlaarzen, maar ik zie de gepensioneerde lerares die zegt: 'Die politici bedriegen ons allemaal, ik geloof ze niet meer'.

Dit wantrouwen tegen de democratie, tegen de migratie, tegen de maatschappelijke liberalisering, hoor je overal."

De woede gericht tegen de 'linkse Merkel' klinkt bij die groep anders opvallend luid.
"Het is natuurlijk niet helemaal onwaar dat zich hier óók de Duitse nationaal-conservatieve rechterkant laat horen. Die groep zit al veel langer zonder partij.

De AfD is in die zin niet alleen een reactie op dat wat in de laatste twee decennia in Duitsland is gebeurd, maar ook op de radicale veranderingen uit 1968, toen goed opgeleide Duitsers in groten getale van de nationaal-conservatieve kant overstapten naar het liberaal-progressieve kamp. Dat is wel een halve eeuw geleden, maar de gevolgen zijn nog steeds merkbaar. Daarom is de AfD ook zo aantrekkelijk voor veel mannen. Nu blijkt: ze kunnen een gesprek over het homohuwelijk helemaal niet aan, want ze hebben nog niet eens verwerkt dat vrouwen gelijke rechten hebben."

De Nederlandse PVV werpt zich, anders dan de AfD, juist op als beschermer van vrouwen- en homorechten.
"Ik denk dat de Nederlandse variant eerder een uitzondering is. Hoewel Trump zegt een liberaal standpunt te hebben over abortus, staat hij wat het homohuwelijk betreft dichterbij de AfD."

Een afrekening met de liberale moderniteit, is dat wat populisten willen?
"Hun echte onbehagen geldt niet het linkse denken, maar de moderniteit. De westerse maatschappijen zijn de laatste vijftien jaar in een moderne stroomversnelling terechtgekomen.

Om het filosofisch te zeggen: de eenduidigheid verdampt, je hebt niet meer alleen A of B, een huwelijk bestaat niet meer per se uit man en vrouw, en binnen Europa is het niet meer alleen de vraag: natiestaat of niet?

Dat boezemt mensen in de VS, Nederland of Duitsland angst in, ze willen de oude situatie terug, zeggen Trump en ook de Brexit-voorstanders.

De islamisten en de populisten zitten in hetzelfde schuitje: ze vinden die moderne, open wereld maar moeilijk te vatten."

In Duitsland ging de liberalisering te snel, ondanks Merkels voorzichtigheid.
"Tien jaar geleden zeiden Merkels critici: we leven in een nieuwe biedermeiertijd, en Angela sust iedereen in slaap. Dat vind ik volslagen onzin. We beleven radicale veranderingen: digitalisering, globalisering, homo's die trouwen en ineens komen er ook nog een miljoen Syriërs in Duitsland wonen - dat is erg veel ineens."

Paul Nolte Beeld Hollandse Hoogte

Het mag best wat langzamer?
"Ik hoorde laatst een sociaal-democraat bij een debat zeggen: hoe kun je nou níet voor het homohuwelijk zijn? Ik ben er zelf ook voor, maar tien jaar geleden dacht ik daar anders over. Tolerantie is geboden, maar er moet ruimte blijven voor twijfels. Ongeduldige progressievelingen houd ik voor: wind je niet op, uiteindelijk rijdt de trein toch wel in jullie richting.''

Stevenen we echt af op een progressief-liberale samenleving, multicultureel, ecologisch?
"Niet op een ideale manier, want je krijgt steeds nieuwe conflicten. Moderne samenlevingen bestaan niet zonder die spanningen. Zeker met de fundamentalistische islam is er sprake van een waardenconflict. Zoiets los je niet op door je van anderen af te keren. We moeten leren omgaan met de grotere complexiteit, het gebrek aan eenduidigheid. Dat heeft Merkel wellicht te weinig gedaan. Ze vergat te zeggen dat het moeilijk wordt."

Merkel heeft zich kortom niet vergist in de stemming in het land. Ze kan dus aanblijven?
"Mijn prognose is dat de AfD bij de landelijke verkiezingen in 2017 minder groot wordt dan de voorspelde 10 procent. Dan is een coalitie van de CDU met de Groenen best mogelijk. Dat zou de triomf zijn van Merkels ideeën over een ecologisch en op waarden gebaseerd liberalisme.

Het risico van zo'n coalitie is dat ze de breuken in de samenleving niet heelt. Gewoon doorgaan, dat gaat niet meer. De gefrustreerden hebben nu een stem gekregen. In dat opzicht is het tijdperk-Merkel met zijn brede consensus voorbij, ook als ze kanselier blijft."

Komt de Duitse stabiliteit, die zo cruciaal is voor de EU, door deze politieke onrust in gevaar?
"Ons politieke systeem is pro-Europees, en dat blijft zo, wie er ook kanselier wordt. En uiteindelijk is Duitsland sterk genoeg.

Dat houd ik populisten graag voor: zijn jullie echt bang dat we door de Syrische cultuur overspoeld worden?

De geschiedenis toont telkens weer dat een autochtone nationale cultuur het redt, we kunnen ook de migratie van Turken, Polen of Syriërs best aan, we hoeven niet bang te zijn dat we een minderheid in eigen land worden."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden