null

OpinieGezondheidszorg

Patiënten die het meest gebaat zijn bij digitalisering van de zorg worden vaak vergeten

Beeld

Bij het ontwikkelen van handige digitale innovaties in de zorg die de patiënt minder afhankelijk maken, worden de digibeten vaak vergeten. En juist zij zouden profijt kunnen hebben. Betrek hen dus meer bij onderzoek, bepleit een groep artsen, onder wie Joanneke van der Nagel, psychiater, en Paul van der Valk, longarts.

In het rapport Een eerlijke kans op gezond leven geeft de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS) beleidsadviezen om gezondheidsverschillen in Nederland te verkleinen. Helaas blijft nog onbelicht dat digitalisering in de zorg deze gezondheidsverschillen juist groter dreigt te maken.

De gezondheidszorg wordt steeds digitaler: je medische dossier kun je online inzien, je gezondheid wordt gemonitord op afstand, en je gaat naar de medisch specialist op e-consult vanuit je eigen stoel. Patiënten met chronische aandoeningen zoals COPD of diabetes meten thuis hun longfunctie of bloedsuiker, monitoren hun klachtenpatroon, en krijgen automatisch een gepersonaliseerd behandeladvies. Deze ontwikkelingen passen goed bij het optimistische mensbeeld van de betrokken, vaardige, participerende burger. De verwachtingen van deze digitalisering van zorg zijn hooggespannen met lonkende vooruitzichten op gezondheidswinst tegen lagere kosten.

Helaas profiteert niet iedereen van zorginnovaties. Miljoenen Nederlanders hebben beperkte digitale vaardigheden, zijn laaggeletterd of hebben moeite met begrijpend lezen, of hebben geen smartphone of onbeperkte toegang tot internet. Zij horen tot de groep met gezondheidsachterstanden waar de RVS zich terecht zorgen om maakt. Zij worstelen met het gebruik van digitaal bankieren, met de online aanvraag van huursubsidie en ook met het gebruik van gezondheidsapps en e-consultaties. Daarnaast zijn digitale innovaties uit curatieve en chronische zorg niet altijd een-op-een vertaalbaar naar bijvoorbeeld palliatieve zorg, gehandicaptenzorg, revalidatie-, of verpleeghuiszorg.

Juist kansen voor kwetsbaren

Dat is jammer, want digitalisering biedt juist ook kansen voor groepen met een gezondheidsachterstand. Deze digitale innovaties sluiten nu vaak vooral goed aan bij de hoogopgeleide, actieve, participerende patiënt. Niet bij de laagopgeleide patiënten, vaak met meer aandoeningen tegelijk, in een sociaal-maatschappelijke achterstandspositie, bij ouderen, gehandicapten, of mensen met een communicatiebeperking. Zij worden niet gezien als de groep waarvoor digitale gezondheidsinterventies het grootste verschil kunnen maken, en waar het ontwerp van deze interventies bij moet aansluiten. Zo worden de kwetsbaarste groepen opnieuw onbedoeld buitengesloten en profiteren zij niet van nieuwe technieken.

Gelukkig dringt de RVS aan op maatregelen die gezondheidsachterstanden van kwetsbare groepen verkleinen. Daarvoor is nodig dat innovatie en wetenschappelijk onderzoek inclusiever wordt, zodat de gezondheidswinst ten goede komt aan alle burgers. Dat vraagt bewustwording en nieuwe vaardigheden van wetenschappers en zorgverleners. Deze hoogopgeleide mensen voldoen zelf wellicht wel aan het ideaaltype van de participerende burger, maar hun belevingswereld staat daarmee ver af van die van veel patiënten. Dit vraagt dat academici in hun werk, ook in zorginnovatie, beter aansluiten bij een breder publiek.

Techniek-stress vermijden

Eén zo’n initiatief was een digitaal actieplan voor zelfbehandeling van acute benauwdheid, gericht op mensen met beperkte digitale vaardigheden. Het was een promotieonderzoek. De onderzoekster kwam bij de patiënten thuis om een ‘kastje’ bij de tv te installeren. Het woord ‘computer’ vermeden we, want dat riep techniek-stress op.

Door te zappen met een speciale afstandsbediening beantwoordden onze patiënten vragen over hun gezondheid. Het computeralgoritme gaf vervolgens een persoonlijk behandeladvies. Het succes werd bepaald door het aansluiten bij wat al vertrouwd was voor onze patiënten. En door de service aan huis. Helaas bleek die investering na het promotietraject niet meer haalbaar. En zo sneuvelde een succesvolle digitale interventie voor deze groep.

Digitale kloof

Er is in onderzoek en zorg een inhaalslag te maken. Inclusief werken vraagt om een gerichte inspanning om de digitale kloof te verkleinen. Elke universiteit zou een onderzoekslijn moeten hebben waarin de nu nog versnipperde kennis en ervaring in inclusief werken en het terugdringen van gezondheidsachterstanden wordt gebundeld en uitgebreid. Zo’n lijn kan alleen succesvol zijn als intensief wordt samengewerkt met de groepen waar het om gaat, om innovaties beter bij hen aan te laten sluiten.

Zoals de RVS schrijft: ‘Uniforme maatregelen dragen het risico in zich dat ze vooral goed uitpakken voor relatief gezonde groepen’. Dat laten wij als wetenschappers en gezondheidszorgprofessionals toch niet gebeuren?

Mede namens: Barry Kolenaar, kaakchirurg, Jeroen van Gestel, huisarts, Fleur Boot, arts verstandelijk gehandicapten, Naomi Vink, gynaecoloog, Erik de Jonge, GGD arts, Olav van Balen, uroloog, Sytze Sicco Smit, psychiater, Kirsten Ellens, verslavingsarts, Mieke Bouma, arts verstandelijk gehandicapten, Liana Versteeg, arts jeugdgezondheidszorg, Maria van den Muijsenbergh, huisarts, hoogleraar Gezondheidsverschillen en persoonsgerichte, integrale eerstelijnszorg, Sophia de Rooij, hoogleraar interne geneeskunde, leerstoel geriatrie-ouderengeneeskunde

Lees ook:

Ook internetlozen moeten organisaties kunnen bereiken, vindt seniorenbond

Steeds meer diensten gaan digitaal. Banken, bedrijven en overheid lijken internetlozen te vergeten. Zo wordt zelfredzaamheid steeds moeilijker.

Hoe verklein je de gezondheidskloof tussen arm en rijk? ‘Wees niet bang voor ongelijke behandeling’

De coronacrisis vergroot de gezondheidskloof tussen arm en rijk, bleek afgelopen week. Hoe verklein je die kloof? Volgens Patricia Heijdenrijk, directeur van expertisecentrum Pharos, zien we gezondheid te vaak los van schulden of stress. ‘Het heeft allemaal met elkaar te maken.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden