null

OpinieVaccinaties

Patenten en een pandemie vormen geen gelukkig huwelijk

Beeld

Hef gedurende de pandemie het patent op vaccins op, zodat de samenleving optimaal kan profiteren van die kennis. Maar geef de patenthouder daarna de exclusieve rechten terug, bepleiten oud-directeur TTO LUMC/LU Ivo de Nooijer en directeur TTO Erasmus MC Thijs Spigt.

In de afgelopen periode is discussie ontstaan over het opheffen van het patentrecht om de toegang tot vaccins te vergemakkelijken. De draai van de Amerikaanse president Biden in dit debat was een belangrijke aanleiding. Vaak wordt betoogd dat door het opheffen van patentrechten meer vaccins beschikbaar zouden kunnen komen. De industrie reageert telkens met het (voorspelbare) tegengeluid, dat het niet zozeer om de patenten gaat, maar vooral om de kennis en kunde van het productieproces.

Wij betogen dat er een alternatief bestaat dat ten tijde van een pandemie gebruikt kan worden en dat zowel het patentrecht in stand houdt (goed voor de industrie), als de toegankelijkheid vergroot tot het snel beschikbaar maken van meer productiecapaciteit (goed voor de maatschappij).

Wat is een patent? Een patent, officieel ‘octrooi’ in het Nederlands, geeft een uitvinding de status van eigendom. Als een uitvinder de uitvinding netjes en gedetailleerd opschrijft, verleent de overheid in ruil hiervoor het exclusieve recht de uitvinding commercieel toe te passen gedurende maximaal twintig jaar. Zo kunnen anderen op basis van de beschreven uitvinding sneller voortgang maken om weer nieuwe uitvindingen te doen. Op die manier kan worden voortgebouwd op de beschreven kennis. Tegenover de gedetailleerde openbaarmaking van de uitvinding staat het exclusiviteitsrecht zodat de uitvinder kan profiteren van de tijd en moeite die is gestopt in het uitvinden. Anderen mogen de uitvinding alleen commercieel toepassen met toestemming van de uitvinder.

Publiek domein

In het geval van de coronavaccins hebben de belangrijkste patenten natuurlijk betrekking op hoe het virus effectief uitgeschakeld kan worden, maar er zijn ook allerlei patenten die het productieproces beschrijven. Daarnaast gebruiken vaccins dikwijls een spectrum aan biotechnologische basiskennis, bijvoorbeeld om actieve bestanddelen op de juiste plek in het lichaam te krijgen. De farmaceutische industrie is er een meester in om de gehele keten te beschermen: van de aangrijpingspunten op het virus, tot het samenstellen van een vaccinoplossing.

Het opheffen van het patentrecht leidt ertoe dat het exclusiviteitsrecht wordt opgeheven. Overheden kunnen dat recht intrekken. Zij geven het tenslotte ook uit. Daarmee komt alle kennis rondom het maken van vaccins in het publieke domein en kunnen u en wij het in onze eigen keuken gaan proberen na te maken; immers, alles is in detail opgeschreven en gepubliceerd in de patenten. Maar of het ook lukt is nog maar de vraag, want het zelf uitproberen van het recept van een menu van een 3-sterrenkok, wil nog niet betekenen dat het bij ons in de keuken net zo lekker smaakt.

Een oplossing om industrie én maatschappij te dienen, kan gevonden worden in een ‘N.E.R.F.-contract’ voor de periode van een pandemie. NERF betekent in de digitale wereld ‘afzwakken’ en staat in deze context voor Non-Exclusive Royalty Free. De patenteigenaar geeft toegang tot alle kennis en werkt mee om die kennis te implementeren in het productieproces gedurende de pandemieperiode, en krijgt daar géén noemenswaardige extra vergoeding voor. De hulp van de uitvinder én het recht om de kennis te gebruiken bieden een basis om de productie snel te verhogen tegen een aanvaardbare prijs. Ná de periode van de pandemie vervallen de NERF-rechten en krijgt de patent-houder de exclusieve rechten terug.

Omdat veel van de wetenschappelijke basiskennis van universitaire (medische) centra komt, heeft de Nederlandse Federatie van Universitair Medische Centra (NFU) in 2019 – op verzoek van toenmalig minister Bruins en in samenwerking met marktpartijen – de basisprincipes voor toegang tot hun kennis vastgelegd in ‘Tien Principes voor Maatschappelijk Verantwoord Licentiëren’. Principe 9 luidt: ‘Licenties bieden, waar mogelijk, ruimte om markttoetreding of ontwikkeling in bepaalde landen te stimuleren of veilig te stellen. […]’

Als kritieke informatie geheim blijft, hebben we bij de volgende pandemie een kennisgat

Een NERF is de praktische invulling van dit principe, waarmee de belangen van alle betrokkenen gediend worden: de industrie, omdat het patentrecht blijft bestaan (en slechts tijdelijk buiten werking wordt gesteld); de overheid, omdat de met belastinggeld ontwikkelde kennis beschikbaar komt voor de maatschappij; en de (wereld)bevolking, omdat een NERF het beschikbaar komen van vaccins versnelt en de periode van de pandemie significant kan verkorten.

Dit compromis heeft als bijkomend voordeel dat het vertrouwen in patenten en hun waarde behouden blijft. Het openbaar maken van uitvindingen door publicatie in openbare patentdatabases is een belangrijke en rijke bron voor het ontwikkelen van nieuwe kennis. Als kritieke informatie in de toekomst geheim blijft, omdat de industrie het patentsysteem niet meer vertrouwt, hebben we bij de volgende pandemie mogelijk een groter kennisgat te dichten.

Lees ook:

VS staan achter vrijgeven patenten coronavaccin

De VS steunen een voorstel om patenten op coronavaccins vrij te geven, maar dat betekent niet dat die patenten snel beschikbaar zullen zijn.

Ook Moderna verdient goed aan zijn coronavaccins

Moderna maakte jarenlang nauwelijks omzeten al helemaal geen winst. Nu wel. Dankzij het vaccin tegen het Covid-19-virus.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden