null

OpiniePolitiek

Pas de Grondwet aan en laat de minister-president ook regeringsleider zijn

Rutte lijkt net zo'n status te hebben als Merkel of Macron, maar dat is schijn. Bob van den Bos, oud-politicus, stelt voor de Grondwet op dit punt aan de praktijk aan te passen.

Onze Grondwet is nodig aan wijziging toe. De laatste versie dateert uit 1983. De huidige verantwoordelijkheden van de minister-president (MP) zijn niet meer te rijmen met het staatsrechtelijk fundament van onze democratie. In verband hiermee moet ook de positie van de koning als lid van de regering worden herzien.

De politieke rol van de MP is de laatste halve eeuw aanmerkelijk versterkt. In de ‘personendemocratie’ is hij de belichaming van het beleid geworden. Rutte wordt door Kamerleden, journalisten en burgers op alle beleidsonderdelen aangesproken. In de coronacrisis leek zijn wil wet: ‘Het mag weer van Rutte’. Bij vorige catastrofes, van Watersnood en Bijlmerramp tot Srebrenica, waren de vakministers nog dominant.

Rol in Europa

Rutte begeeft zich voortdurend op het terrein van andere bewindslieden, ook al zijn die daar zelf de eerst verantwoordelijke voor. De MP domineert ons Europees beleid, niet de minister van buitenlandse zaken, zoals vroeger. Toegenomen gezag en invloed komen deels op het conto van de politicus Rutte, maar vloeien ook voort uit de uitbreiding van zijn takenpakket.

Als aanvoerder van de ‘zuinige landen’ speelde hij recent een voor Nederland ongekende rol in de Europese Raad. Wie niet beter weet zou denken dat Rutte een vergelijkbare positie heeft als Merkel of Macron.

Dat is echter niet het geval. De Grondwet spreekt slechts over de minister-president als voorzitter van de ministerraad. Rutte is in tegenstelling tot wat algemeen wordt gedacht formeel ook geen premier. In Brussel speelt Rutte met verve regeringsleider, maar in Den Haag mag hij niet zo heten. Als enig lid van de Europese Raad heeft hij ‘thuis’ niet de status van premier, wat zijn positie verzwakt. Zijn voorganger Balkenende wist hier geen raad mee en ondertekende het EU-Verdrag van Lissabon (dat boven onze Grondwet staat!) met ‘Eerste minister’ hoewel hij dat niet was.

In onze Grondwet is welbewust gekozen voor de term minister-president en niet voor Eerste minister of premier. Horizontale besluitvorming zit diep verankerd in onze geschiedenis en cultuur. De voorzitter is niet de ‘baas’ over andere ministers. Van oudsher gunden politieke partijen elkaar geen duidelijke leidersrol binnen coalities.

Sinds 1973 is de leider van de grootste partij ook altijd MP geworden. Er is dus een democratische legitimatie van de sterk toegenomen leidende rol. Complicatie: het nakomen van de beloften waarop de winnende lijsttrekker is gekozen staat haaks op het bewaken van de eenheid in de ministerraad, nota bene een belangrijke grondwettelijke taak van zijn voorzitter.

Wat voor MP willen we eigenlijk? Buitenlandse voorbeelden stroken vaak niet met onze politieke cultuur en coalitieverhoudingen. Wel is het hoog tijd de positie van de minister-president te herdefiniëren en hem de regeringsleider of Eerste minister te noemen die hij is.

Minister van alles

Rutte krijgt tegelijkertijd ook steeds meer zeggenschap toebedeeld ten koste van andere ministers, dus ook van coalitiepartners. Hij dreigt nu minister van alles geworden. Dat is nog steeds niet de bedoeling, ook niet van hem zelf. Daarom moet er een nauwkeurige omschrijving van verantwoordelijkheden komen, van premier en ook vicepremiers.

Lange tijd was het in Den Haag taboe om functies van onze vorst(in) ter discussie te stellen. Zo bleef de koning voorzitter van de Raad van State, die de regering adviseert waar hij zelf in zit. Hij heeft daar geen taken, dus hij laat er bij vertrek geen vacature achter.

Omdat de koning niet regeert kan hij ook uit de regering. In een nieuwe Grondwet is er dan geen obstakel meer om de premier ook regeringsleider te noemen. Regeren doen de ministers, onder leiding van de premier. Die hoeft zich dan in Brussel niet meer anders voor te doen dan hij is.

Lees ook:

De premier groeit het Torentje uit

In ons democratische bestel is de minister­­-president in de afgelopen veertig jaar de centrale figuur geworden, de spil om wie alles in politiek Den Haag draait. Bijna ongemerkt, maar in deze tijd van crisis ineens overduidelijk.

Rutte blikt terug op 9 jaar premierschap: ‘Laat anderen maar over mij oordelen’

De jaren tien waren de jaren van Mark Rutte. Zijn pragmatische stijl van politiek bedrijven is vaak verguisd als handigheidje, kritiek die Rutte niet onberoerd laat. ‘Je moet je als premier realiseren: je oren zijn groter dan je mond.’

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden