column

Ook in ons land misbruiken bedrijven hun marktmacht om politici de les te lezen

Irene van Staveren Beeld Maartje Geels

Als economen spreken over macht gaat het doorgaans over marktmacht. Daarmee bedoelen we een markt waarop slechts enkele bedrijven opereren – een oligopolie. 

Elk bedrijf heeft daarop zo’n groot marktaandeel dat de keuze van de consument beperkt is. En dat is precies de bedoeling van die bedrijven, want zo kunnen ze de prijs hoger houden dan op een markt waarop veel concurrenten opereren. Bij volledige concurrentie heeft de consument volop keus tussen aanbieders. Dus bent u ontevreden over een merk, dan koopt u de volgende keer een ander merk. Dat houdt bedrijven in concurrerende markten scherp.

Joan Robinson publiceerde in 1933 haar boek ‘The economics of imperfect competition’. Daarin constateerde ze dat veel of juist geen concurrentie een kwestie van een glijdende schaal is en niet van twee compleet verschillende markttypen die er toevallig zijn. Ze voegde eraan toe dat, als de overheid er geen stokje voor steekt, concurrentie steeds minder wordt omdat er steeds minder bedrijven overblijven. Sommige bedrijven worden overgenomen door anderen. Anderen leggen het loodje omdat ze de kosten niet in de hand houden of niet voldoende innoveren. 

Daar komen weinig tot geen nieuwe bedrijven voor terug omdat in een oligopolie de zittende bedrijven alles uit de kast halen om nieuwkomers te weren. Dat doen ze met lobby voor regelgeving die hen gunstig gezind is, met internationale schaalvergroting en met een claim op intellectuele eigendomsrechten.

Verworven recht

In het jaarlijkse rapport over handel en ontwikkeling berekenden de Verenigde Naties onlangs hoe succesvol de marktmacht van enkele multinationals is geworden. De top 1 procent grootste exportbedrijven ter wereld (de oliesector niet meegerekend) beheerst meer dan 50 procent van de export van landen. We kunnen gerust zeggen dat de internationale handel wordt gedomineerd door een klein aantal bedrijven. 

Geen wonder dus dat veel ontwikkelingslanden geen eisen durven te stellen aan die – veelal westerse – bedrijven als het gaat om arbeidsomstandigheden en vervuiling. Er hoeft maar een bedrijf te vertrekken naar een minder kritisch buurland en je bent zo een flinke hap uit je exportinkomsten kwijt.

Maar ook in ons land misbruiken bedrijven op oligopoliemarkten hun marktmacht om politici de les te lezen. Het lijkt bijna of de topmensen van die bedrijven vinden dat het een verworven recht is om hun oligopolie in stand te houden. We zagen er vorige week twee voorbeelden van. 

Brutale invloed

Eerst ING-commissaris Henk Breukink die doodleuk beweerde dat de minister van financiën een toontje lager moest zingen in plaats van, net als bijna het hele volk en parlement, verontwaardiging te tonen over de grote witwaszaak bij de bank. En vlak daarna besloot Unilever-topman Paul Polman om toch maar niet het hoofdkantoor uit Londen weg te halen, terwijl dat voor onze premier zo’n belangrijke reden was geweest om de dividendbelasting af te schaffen. 

Zo werkt marktmacht dus in de praktijk: brutale en ondemocratische invloed op de politiek. Joan Robinson schreef al: ‘Concurrentie is altijd op weg om zichzelf om zeep te helpen’. Omdat grote bedrijven en hun aandeelhouders nu eenmaal de onzekerheid die een concurrerende markt met zich meebrengt graag willen elimineren.

Zo bezien is marktmacht een strategie voor de happy few die onbereikbaar is voor gewone burgers en politici. Wij hebben niets meer, maar ook niets minder, dan de democratie om met de onzekerheden van het economisch leven om te gaan.

Irene van Staveren is hoogleraar ontwikkelingseconomie aan de Erasmus Universiteit. Voor Trouw schrijft ze om de week een column over economie.

Lees ook:

Waarom Unilever toch niet verhuist

Plots komt het hoofdkantoor van Unilever toch niet naar Nederland. De multinational houdt twee hoofdkantoren, blijft Nederlands én Brits. Acht vragen en antwoorden over het debacle. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden