Ook het Rijk moet zich aan regels houden

Politie tijdens een onderzoek in de Haagse wijk Ypenburg tegen spookbewoning. Hoe de politie met gevoelige gegevens moet omgaan is in de wet vastgelegd. Beeld ANP

De overheid overtreedt op grote schaal de wet. Haar gezag loopt daardoor gevaar, denkt Rejo Zenger, beleidsadviseur bij Bits of Freedom.

We leven met iets meer dan zeventien miljoen mensen in hoge mate van welvarendheid op een land van iets meer dan veertig­duizend vierkante kilometer. Hoewel er allerlei ruwe randjes zijn, leven we in een relatief harmonieuze en veilige samenleving. De duurzaamheid daarvan is voor een deel te danken aan de regels die we met z’n allen opstellen en waar iedereen zich aan moet houden. Ook de overheid. Het gaat immers vaak om regels die burgers tegen een al te machtige overheid beschermen. Regels die voorkomen dat de overheid misbruik maakt van haar macht. De overheid vindt haar legitimiteit in de regels die haar reguleren. Maar het wonderlijke is dat onze overheid zich lang niet altijd aan die regels houdt.

Hoe de politie met gevoelige gegevens van ons moet omgaan, is in de wet vastgelegd. De politie overtreedt die wet op grote schaal, al jaren. De minister constateerde met droge ogen dat het nog wel vier jaar zal duren voordat het allemaal op orde is. En dat, om het echt goed te doen, de wet eigenlijk moet worden aangepast. Over de problemen met een database met gegevens van burgers zei de minister dat ‘de eerder geconstateerde verbeterlijn zich verder heeft doorgezet’. En als werkgever doet de politie het niet veel beter: vorig jaar overtrad zij rond de 200.000 keer de Arbeidstijdenwet.

Glashelder

Onze geheime diensten zijn gereguleerd met de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten, onderwerp van het laatste referendum. De meest recente rapporten van de toezichthouder over de naleving zijn glashelder. De geheime diensten implementeren de wet onzorgvuldig en overtreden de regels. Anders gezegd, de geheime diensten voeren de wet maar half uit: wél de ingrijpende bevoegdheden, maar niet de bijbehorende waarborgen. De baas van de AIVD en de minister lijken nu al voor te sorteren op de evaluatie van de wet: de waarborgen zijn een lastige sta-in-de-weg, die moeten weg.

En het kan u niet ontgaan zijn: sinds mei 2018 gelden er nieuwe privacyregels. De overheid lijkt de introductie ervan wél gemist te hebben. Bij een rondgang van RTL Nieuws bleek dat tien van de twaalf ministeries niet op tijd klaar waren met de implementatie. En dan is er nog de Belastingdienst. Dat het aanpassen van je systemen aan de nieuwe regels een hele kluif is als je over praktisch alle gegevens van burgers beschikt, kon toch geen verrassing zijn.

De bizarste reactie: het zou ‘technisch onmogelijk’ zijn om aan de vereisten te voldoen. De verantwoordelijke staatssecretaris beloofde dat de dienst zich in de loop van dit jaar wel aan de wet houdt. Maar wat is die toezegging waard als hij recent ook nog opmerkte dat “de chaos bij de Belastingdienst voorlopig niet voorbij is”?

Grondrechten

Dit is slechts een selectie van voorbeelden die ik u kan voorschotelen vanuit mijn dagelijkse werk, het opkomen voor de bescherming van uw grondrechten in het digitale domein. De werkelijke omvang van deze problematiek is ongetwijfeld veel groter. Ik zie niet in waarom het aannemelijk zou zijn dat de overheid het op andere gebieden beter doet.

En dat alles terwijl het ontzettend belangrijk is dat ook de overheid zich aan de wet houdt. Waar ze dat nalaat, komen burgers potentieel in verdrukking omdat de machtsverhouding nog schever wordt dan deze toch al is. Als ze zelf niet het goede voorbeeld geeft, verliest ze gezag en zal het vertrouwen van de burgers in de overheid verder afbrokkelen.

Lees ook:

Hoe groot is het gevaar voor onze privacy?

Toen de theatermakers van De Verleiders op tv de gevaren van het digitale tijdperk voor de privacy schromelijk overdreven, ontstond commotie. Hoe ver mag je gaan met bangmakerij?

Toezichthouder: Veiligheidsdiensten missen essentiële waarborgen om privacy te beschermen

De veiligheidsdiensten doen sinds de invoering van de nieuwe inlichtingenwet nog te weinig om de privacy van burgers te beschermen. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden