OpinieSlavernij

Ook Afrikaanse stammen handelden in slaven

Slavernij is niet alleen een zaak van witte daders en zwarte slachtoffers, betoogt Arie de Bruin, voorzitter van de Janusz Korczak Stichting en vrijwilliger bij Edukans. Overheersing en machteloosheid heeft niet altijd een kleur.

Het massale verzet tegen racisme en discriminatie kan op mijn volledige steun rekenen. Met sympathie kijk ik naar demonstranten die opkomen voor burgerrechten. Maar als witte Nederlander met blauwe ogen, geeft het me toch ook een ongemakkelijk gevoel. Behoor ik niet automatisch door mijn witte huid tot de daders, de veroorzakers van al het leed dat door het kolonialisme en de slavernij is ontstaan? Heb ik wel enig recht van spreken of moet ik schuldig het hoofd buigen omdat mijn voorouders de machthebbers waren, de daders, waardoor ik een collectieve schuld op mij moet nemen?

Maar hoe zit dat dan, wie zijn die feitelijke daders? En hadden die allemaal dezelfde huidskleur?

Tijdens een van mijn trainingsactiviteiten voor ontwikkelingsorganisatie Edukans in Malawi vertelde mijn Malawiaanse collega Robert Mponela van EEDF (Education Expertise Development Foundation) dat er eeuwenlang een bloeiende slavenhandel was in Malawi tussen stammen onderling en met Arabieren.

Oorlogsbuit

Het was gebruikelijk dat overlevenden van een overwonnen stam tot de oorlogsbuit behoorden; mannen, vrouwen en kinderen werden verhandeld, evenals het vee dat buit gemaakt was. Eeuwenlang was dit volkomen normaal. Ook in het Oude Testament staan verhalen waarin dit fenomeen beschreven wordt. Malawi was in de achttiende en negentiende eeuw zelfs een van de belangrijkste centra voor slavenhandel in Zuidelijk Afrika. Er werd jacht gemaakt op mensen die werden verkocht aan Arabische en Portugese slavenhandelaren. Die hadden het vuile werk uitbesteed aan de Yao-stam. Dit gebeurde nog altijd terwijl Engeland de slavenhandel al in 1833 had verboden.

Toen de Engelse zendeling David Livingstone in de negentiende eeuw in het huidige Malawi kwam, trof hij een levendige slavenhandel aan, één van de belangrijkste inkomstenbronnen van Afrikaanse machthebbers, Portugese kolonisten en Arabische handelaren. Hij verzette zich hier heftig tegen; aan hem is het voor een belangrijk deel te danken dat in het zuidelijk deel van Afrika de slavenhandel aan banden werd gelegd en werd verboden.

In West-Afrika, in landen als Ghana en Nigeria, speelden Afrikaanse stamhoofden en koningen eeuwenlang een rol in de slavenhandel; eerst binnen Afrika en met Arabieren. Afrikaanse koninkrijken vonden vanaf de zeventiende eeuw voor hun handel Europese partners: Nederlanders, Engelsen en Portugezen, die de slaven vervoerden naar Amerika, met alle gevolgen van dien.

Macht en onmacht

Het is veel te simpel om de slavernij te zien als een zaak van uitsluitend witte daders en zwarte slachtoffers. Het is ook te simpel om racisme als een kwestie van wit en zwart te zien. Het is de tegenstelling van macht en onmacht, van heersers en machtelozen. Die tegenstelling heeft vaak een kleur, soms ook niet.

Zodra de ander als object gezien wordt, grijpt het subject de macht en kan doen en laten wat hij wil met het object: verkopen, verkrachten, vermoorden, kleineren, verwaarlozen, martelen, mishandelen. Uit winstbejag, uit angst, uit plichtsgevoel omdat Befehl Befehl is, regels regels zijn, uit naam van de wetenschap of je geloof, uit domheid of met intelligente drogredenen. Er is in de wereld nog altijd slavernij, er is nog altijd veel discriminatie.

Laten wij ons hoeden voor de mens die de ander tot ding maakt, lid van een minderwaardige groep omdat hij een andere kleur heeft of een ander geloof. Laten we vooral onszelf behoeden om niet in die valkuil te trappen, maar de ander blijven zien als een gelijkwaardig subject, een naaste met rechten zoals jijzelf. Welke kleur die ander ook heeft, welke nationaliteit, welke leeftijd, welke seksuele voorkeur, welke mening ook. Iemand riep ons ooit op om zelfs je vijand te behandelen als gelijkwaardig subject.

Misschien dat dit een oplossing biedt voor wat wij ons migratie-vraagstuk noemen. ‘All Lives Matter’.

Lees ook:

Onderzoek wijst uit: de stad Amsterdam profiteerde eeuwenlang van slavernij

Amsterdam heeft als stad lang geprofiteerd van slavenhandel en slavenarbeid. Politieke elites hadden eeuwenlang zelf economische belangen in slavenhandelaren en -productie. Dat staat in de studie naar de Amsterdamse betrokkenheid bij het slavernijverleden, die burgemeester Femke Halsema dinsdagmiddag in ontvangst heeft genomen.

Ons druk maken over slavernijverleden is gratuit als we niets doen aan de slavernij nu

Praten over het slavernijverleden is misschien wel makkelijker dan in ons koopgedrag rekening houden met moderne slavernij, schrijft filosoof Sicco Polders. 

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden