null Beeld
Beeld

ColumnEsther van Fenema

Onze peilloze leegte is makkelijk om aan te verdienen, en ideaal om onder de duim te houden

Esther van Fenema

Er zijn vast veel redenen waarom de kabinetsformatie zo lang duurt, maar ideologische leegte speelt onmiskenbaar een rol. Het belang van individuele posities en aanzien binnen de Haagse kring lijkt belangrijker dan een echt verhaal.

De typische hoofdzonde van onze tijd is Vacuüm, leegheid. De burger van nu ervaart een chronisch gevoel van leegte en staat er moederziel alleen voor omdat hij in de afgelopen decennia is losgeweekt uit oorspronkelijke verbintenissen, zoals gemeenschap, natie, geloofsovertuiging of zuil. Het individu van nu doolt eenzaam rond op zoek naar beloningsprikkels om deze peilloze leegte te dempen. Makkelijk om aan te verdienen, ideaal om onder de duim te houden. Onze grootste opdracht anno nu: genieten, consumeren en zonder aanstoot het ideale verdienmodel zijn.

Gedeeld verhaal waarvoor we willen leven of sterven

Door de verschrikkingen van de Holocaust en staatscommunisme zijn we wantrouwend geworden naar de macht van de groep. De grote verhalen zijn ontmaskerd. De baleinen zijn uit de maatschappij getrokken en tot op de dag van vandaag is er geen nieuw epos dat ons overstijgt. Menszijn is pas de moeite waard als we een gedeeld verhaal hebben waarvoor we willen leven of sterven.

Ik zie regelmatig patiënten die overtuigd zijn dat hun brein gehackt wordt door geheime diensten of buitenaardse wezens. Historicus Yuval Harari waarschuwt ons dat we daadwerkelijk ‘hackable animals’ zijn geworden. Hij doelt op de technologische mogelijkheden waardoor bedrijven, maar ook overheden in staat zijn ons beter te begrijpen dan wij onszelf. Onze meest intieme en menselijke patronen worden gebruikt om ons gedrag te voorspellen en te manipuleren. Door oogbewegingen te traceren identificeer je iemands geaardheid. Je biedt de bijpassende reclame aan en zorgt ervoor dat iemand onbewust jouw frisdrank of ondergoed koopt.

De gruwelen van totalitaire regimes zoals nazi-Duitsland of de DDR staan nog scherp in ons geheugen gegrift en de recente avondklok confronteerde ons weer even met een vleugje ongebreidelde machtswellust van toen. In zijn boek Democracy Incorporated (2008) beschrijft politiek theoreticus Sheldon Wolin een nieuwe vorm van totalitarisme. Het omgekeerd totalitarisme, waarin grote ondernemingen boven de politiek staan in plaats van andersom zoals bij de klassieke vorm. Deze bedrijven bewijzen lippendiensten aan grondwet en politiek, maar hebben in de praktijk de verschillende lagen van de macht zo gecorrumpeerd dat we als burgers machteloos zijn.

Het is dus naïef om aan te nemen dat we nu ‘veilig’ zijn en alleen te griezelen hebben over het verleden. Spreeuwen vliegen in een zwerm om zich te beschermen tegen roofvogels. Wij hebben geen gezamenlijk verhaal meer dat ons behoedt en zijn ten prooi gevallen aan leegte en verslaving. We zijn dus echt hackable geworden.

Onze grootste bedreiging is dat we onze ziel aan de duivel verkopen en onze menselijkheid uit handen geven in de onnozele overtuiging dat we vrij zijn.

Psychiater en auteur Esther van Fenema viel deze zomer in als columnist. Dit is haar laatste column. Lees al haar columns hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden