null

OpinieOpenbaar bestuur

Onze ooit zo degelijke overheid is algeheel verslonsd

De expertise in de nieuwe Tweede Kamer is afgenomen door versplintering van het politieke landschap, constateren Jo Ritzen, oud-minister van OCW, en Joop van den Berg, oud-lid Eerste Kamer. In een complexe tijd die om aangescherpte deskundigheid vraagt, zouden verwante Kamerfracties hun deskundigheid daarom moeten bundelen.

De Tweede Kamer vraagt dezer dagen aan de regering om zichzelf opnieuw uit te vinden. Dat moet affaires zoals die rond de kinderopvangtoeslagen voorkomen. Deze affaire staat immers niet op zichzelf: de afgelopen twee decennia en waarschijnlijk al langer is de uitvoeringsbekwaamheid van de overheid afgenomen. Er is vrijwel geen sector waar zich niet één of meerdere voorvallen van uitvoeringsellende heeft voorgedaan, of het nu de zorg betreft, het onderwijs of de volkshuisvesting. Een nieuw kabinet, onder wiens leiding dan ook, zal het er de komende jaren druk mee hebben.

Waar komt dat vandaan? Waren het de bezuinigingen op de publieke sector en op het ambtenarenapparaat? Was het de Tweede Kamer zelf, die zich te veel liet ‘verlammeren’, al dan niet door steeds gebrekkiger verantwoording, zoals de Raad van State heeft waargenomen? Of is het haar gebrek aan aandacht voor kwaliteit en houdbaarheid van wetgeving? Het is waarschijnlijk alles tegelijk, een soort algehele verslonzing van onze ooit zo degelijke overheid.

Switchende ambtenaren

Nieuwe openheid lost het gebrek aan kwaliteit van de ambtelijke ondersteuning en uitvoering niet op. Zeker, de kwaliteit van het bestuur is afgenomen doordat de ambtelijke ondersteuning van de politiek een zaak van managers is geworden, die alleen in het proces zijn geïnteresseerd. De flexibilisering van de ambtelijke bestuursdienst waarin de hoogste ambtenaren voortdurend switchen tussen departementen waar ze weinig of niets van weten, is gedoemd tot problemen te leiden. De directeur veeteelt is voor je het weet directeur hoger onderwijs, toch een heel ander soort subject.

De complexiteit van de samenleving is enorm toegenomen. Dat vereist een aanscherping van de deskundigheid op elk departement. Het is jarenlang gezegd door leidinggevende ambtenaren: “Kennis hoef je niet in huis te hebben, die is overal te koop”. Dat is misschien ten dele waar, maar dan moet je toch minstens over de kennis beschikken om de juiste vragen te stellen en te achterhalen welke kennis moet worden ‘gekocht’.

Openbaarheid en transparantie maken ook de parlementaire tegenmacht niet plotseling groter. Meer gegevens staan niet gelijk aan meer informatie waar je van kunt leren. Ook daarvoor heb je (net als bij ambtenaren) eigen deskundigheid nodig.

De nieuwe Tweede Kamer is per definitie minder deskundig geworden dan de vorige, door de versplintering van eertijds grote partijen en de groei van kleine en heel kleine partijen. Waarom per definitie? De Kamer is erdoor ‘verdund’: er zijn minder of zelfs geen mogelijkheden voor specialisatie binnen een fractie met één, drie of zelfs tien zetels. Hoe organiseer je het niettemin vereiste inzicht in wetgeving en beleidsontwikkeling en, niet te vergeten, uitvoering? Per definitie lig je mijlen achter in overzicht over datgene waar je als Kamerlid verantwoordelijk voor bent.

Blaffende waakhond

Nee, dit is niet een pleidooi voor een kiesdrempel; althans nog niet. Daar is bij de huidige atomisering van de Nederlandse politiek geen meerderheid voor te vinden en er is bovendien nog een alternatief, mits dat dan ook wordt gebruikt. Wat kan is dat verwante Kamerfracties, vooral in de oppositie, zich onderling verbinden, hun deskundigheid bundelen en taken verdelen. Partij A ‘doet’ bijvoorbeeld de portefeuille sociale zekerheid ook voor de partijen B en C waarmee een ‘bondje’ is gesloten. Zo staat verdunning de deskundigheid die de burger van zijn volksvertegenwoordiging mag verlangen, niet (te zeer) in de weg.

Daarnaast zou de ondersteuning van individuele leden en Kamercommissies aanzienlijke versterking moeten ondergaan. Het parlement wordt er niet onmiddellijk de door oud-Kamervoorzitter Anne Vondeling gevraagde ‘leeuw’ van, maar wel alvast een fors blaffende waakhond.

Lees ook:

Onbehoorlijk bestuur is de norm geworden in Nederland

In de toeslagenaffaire ziet Bert Schudde uit Westeremden een parallel met ‘de ramp’ in Gronings aardbevingsgebied: het uitgehold vertrouwen in de overheid.

Is de luide roep om een andere politieke cultuur een afleidingsmanoeuvre of een keerpunt?

Opeens klinkt op het Binnenhof een roep om een radicaal andere politieke cultuur, met een gezondere balans tussen macht en tegenmacht. Is het een afleidingsmanoeuvre of een keerpunt?

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden