ColumnStevo Akkerman

Onze identiteit is wrikbaar

Een paar huizen verderop woonde een zwarte studente van de pedagogische academie, ze zat op kamers bij mensen die wij kenden. Ik moet elf of twaalf jaar oud zijn geweest, dus niet echt voorbereid op de vraag die ze me stelde: “Zou jij met mij willen trouwen?” Maar ik begreep wel dat dit niet echt een huwelijksaanzoek was, dat ze eigenlijk iets anders vroeg, wat te maken moest hebben met het feit dat zij zwart was en ik niet. Daarmee was ik wit, en dat was voor het eerst, denk ik. Mijn antwoord was overigens een verlegen ‘nee’.

“Identiteit is altijd relationeel”, zei antropoloog Sinan Çankaya zaterdag in Trouw. “Het gaat vooral over hoe de omgeving jou definieert en op jou reageert.” Ik knikte toen ik dat las en ging in gedachten langs wat persoonlijke ervaringen. Het was de boerenschool waar ik een jaar op zat die van mij een stadsjongen maakte, het waren de jaren dat ik in Tsjechië woonde die me deden beseffen dat ik een Nederlander was, vervolgens bleek ik in Eindhoven een Randstedeling. Op reis in de VS merkte ik dat ik een Europeaan was, in Azië werd ik een westerling en in Suriname was ik een erfgenaam van de kolonisator.

Het werkt ook niet-geografisch: onder gelovigen voel ik me een atheïst, onder atheïsten een gelovige, en ga zo maar door. Wie of wat ik ben hangt nogal af van de spiegel waarin ik mijzelf zie.

Wat die overlappende en soms ook tegenstrijdige dingen me vertellen is hoe wankel een zelfbeeld kan zijn en hoe toevallig alles is, inclusief onze overtuigingen, emoties, voorkeuren. Wijzig een paar variabelen en ik ben zélf de Chinese student die mij eens uitlegde – tot mijn afgrijzen – dat zijn land nu eenmaal ongeschikt was voor democratie en mensenrechten.

Wat we delen is: losse grond onder de voeten

Het gekke is: dit besef relativeert je identiteit, maar bevestigt die ook. Je had net zo goed iemand anders kunnen zijn, en tegelijkertijd zie je door anderen wie je zelf bent. Wat dat ook oplevert, rust of onrust, het maakt in elk geval het bejubelen van je eigen afkomst (etnisch, cultureel, nationaal) een beetje belachelijk. Maar dat is wel wat Çankaya – Nederlander van Turkse komaf – in onze samenleving heeft zien gebeuren: “Het politieke spectrum is opgeschoven naar rechts, sociaal-economische thema’s doen er steeds minder toe en zijn vervangen door een nadruk op cultuur en etniciteit”. Wat hij daar tegenover stelt? “Verzet tegen alle harde, onwrikbare identiteiten, het omarmen van je ontelbare identiteiten.”

Het deed me denken aan een boek dat ik onlangs las, ‘Zelfloos’ van de filosoof Marc De Kesel. Dat gaat over andere zaken, maar zijdelings zegt ook hij iets over de wrikbaarheid van ons zelfbeeld. Respect voor ieders identiteit is belangrijk in een multiculturele wereld, maar laten we elkaar niet opsluiten in vastgelegde kaders. Wat wij delen is juist dit: losse grond onder de voeten. “Niet dat iedereen een eigen identiteit heeft, maar dat niemands identiteit is wat die pretendeert te zijn: dit is de basis waarop alle mensen zich als gelijk aan elkaar kunnen vinden.”

Drie keer per week schrijft Stevo Akkerman een column waarin hij de ‘keiharde nuance’ en het ‘onverbiddelijke enerzijds-anderzijds’ preekt. Lees ze hier terug. Abonneer je op zijn column in onze mobiele app en lees hem als eerste.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden