Uw profiel is aangemaakt

U heeft een e-mail ontvangen met een activatielink. Vergeet niet binnen 24 uur uw profiel te activeren. Veel leesplezier!

Ontdek de wereld en jezelf door het lezen van literatuur

Opinie

Ger Groot

© Jörgen Caris
column

Het lezen van literaire fictie maakt mensen niet empathischer dan ze waren, zo meldden kranten afgelopen week. Vijf jaar geleden werd met veel tamtam een psychologisch onderzoek gepubliceerd waarin bewezen zou zijn dat wel zo was. Bij een herhaling met een groter aantal proefpersonen sneuvelde het: in de sociale wetenschappen inmiddels geen onbekend verschijnsel.

We weten dus nog steeds niet of fictielezers nu wel of niet empathischer worden. Dat zou wel moeten, vinden filosofen als Richard Rorty en Martha Nussbaum. Van Rorty is de stelling dat 'De hut van oom Tom' meer heeft bijgedragen aan de afschaffing van de slavernij dan welke juridische campagne ook. De lezersziel werd door de lijdensweg van de personages zo diep geraakt dat alleen abolitionisme er een antwoord op kon zijn.

Lees verder na de advertentie
Verhalen helpen ons de beweegredenen van andere mensen te begrijpen, maar begrip is nog geen excuus

Dat gaat verder dan inlevingsvermogen en mondt uit in een soort versmelting tussen lezer en protagonist. Meer sympathie dan empathie dus; het een vloeit makkelijk over in het ander. Voor de rechtspraak is dat een gevaar, aldus de Leidse juriste Claudia Bouteligier, die op 18 september hoopt te promoveren op een proefschrift over het belang van literatuur voor het recht. Ook volgens haar helpen verhalen ons de beweegredenen van andere mensen te begrijpen, maar begrip is - wát een apocriefe Madame De Staël daar ook over zeggen mag - nog geen excuus.

Steriel

Het enthousiasme waarmee indertijd het empathie-onderzoek werd omarmd is dan ook nogal twijfelachtig. Niet omdat literatuur er nu eenmaal alleen voor zichzelf zou zijn, zoals sommige critici beweerden. Wie de schrijfkunst alleen een boodschap toedicht voor de kunst zelf maakt haar net zo steriel als een filosofiebeoefening die die alleen gericht is op andere filosofen. Ik ken maar weinig schrijvers die met hun romans louter een stilistische, verteltheoretische of literatuurhistorische omwenteling beoogden.

Literatuur zegt iets over de wereld en helpt haar te begrijpen. Maar dat gaat niet zonder een zekere innerlijke distantie - en die komt licht in botsing met de empathie. Na het lezen van een roman kun je ontdekt hebben: zo-en-zo gaat het er in de wereld dus aan toe. Maar wie zich willoos op sleeptouw heeft laten nemen door een innemend, heroïsch of juist tragisch literair karakter heeft eigenlijk niets geleerd. Hij heeft alleen zichzelf uitgeleverd aan een amechtige idolatrie en het egoïstische verlangen: was-ik-maar-net-als-hem-of-haar.

Wie zo denkt, wil niets meer ontdekken, maar zoekt het comfort van zijn eigen bubbel waarin er niets beter is dan te zijn wie hij toch al was

Dwaasheid

Niets is dan ook fnuikender dan het populaire cliché dat de lezer zichzelf in de hoofdpersoon moet kunnen herkennen. De overtreffende trap daarvan - dat ook de schrijver liefst van dezelfde mensensoort moet zijn als de lezer - vermeld ik alleen omwille van de dwaasheid die daaruit spreekt. Wie zo denkt, wil niets meer ontdekken, maar zoekt het comfort van zijn eigen bubbel waarin er niets beter is dan te zijn wie hij toch al was.

"Lees niet alleen hedendaagse verhalen die in feite over jezelf gaan, maar lees generaties van vroeger en elders", zei Louise Fresco in hetzelfde jaar als waarin het misleidende empathie-artikel verscheen. Lees ze, omdat je daardoor iets begrijpt van wat je nog niet wist - en misschien wel vooral: omdat je ontdekt dat de wereld veel groter en verscheidener is dan je dacht.

Die kennis is opwindend, zelfs wanneer ze iets leert over de duistere kanten daarvan. Een roman of detective kan een fascinerend zicht geven op het criminele brein. Maar hoe intrigerend ook, een verontschuldiging kan dat nooit worden. Het is en blijft een crimineel brein.

Ger Groot doceerde filosofie aan de universiteiten van Rotterdam en Nijmegen. Voor Trouw bekijkt hij de actualiteit door een filosofische bril. Lees hier zijn eerdere columns.

Deel dit artikel

Verhalen helpen ons de beweegredenen van andere mensen te begrijpen, maar begrip is nog geen excuus

Wie zo denkt, wil niets meer ontdekken, maar zoekt het comfort van zijn eigen bubbel waarin er niets beter is dan te zijn wie hij toch al was