null Beeld

ColumnHans Goslinga

Ons bestel is aan nieuwe doorbraak toe

Hans Goslinga

Misschien wel meer dan een coalitieland is Nederland sinds de invoering van de evenredige vertegenwoordiging in 1917 een premiersland. Het land van Ruijs, Colijn, Drees en, na een roerig intermezzo in de jaren zestig en zeventig, Lubbers, Kok, Balkenende en Rutte. Kenmerkend voor deze traditie is dat er in de laatste veertig jaar twaalf coalities aantraden en slechts vier premiers.

Het is dus niet overdreven de premier te zien als de spilfiguur in de politiek, degene die zijn stempel drukt op de natie. Hij is blikvanger voor de buitenwereld, spin in het web van de Haagse binnenwereld en, niet te vergeten, regeringsleider op het Europese niveau. Wordt het niet tijd voor een aparte democratische legitimatie voor deze functie, die in gewicht en bereik alleen nog maar is gegroeid?

Ja, zegt iemand als Paul Scholten, de oud-burgemeester van Arnhem, die vijf jaar terug een lucide ontwerp voor een korte en aansprekende grondwet presenteerde. Eerder ijverde hij ervoor de gemeenteraadsverkiezingen niet overal op dezelfde dag te houden. Motief: zo vestig je de aandacht op de lokale politiek en houd je de landelijke politiek op afstand.

Pleidooi voor rechtstreeks gekozen premier

In een vervolg op zijn verkorte grondwet pleit Scholten nu voor rechtstreekse verkiezing van de premier. Opvallend voor een lid van de VVD, de partij die als gewortelde macht in de politiek en de maatschappij door de jaren heen de staatkundige status quo verdedigt. Scholten is niet van die school. Hij zit op de lijn dat je ‘een revolutie moet maken voordat die uitbreekt’.

Anders dan de top van de VVD meent hij dat de omstandigheden het urgent maken politiek-bestuurlijk Nederland te vernieuwen. Terwijl er stevige knopen moeten worden doorgehakt, ontbreekt het aan bestuurskracht en helderheid over de rol van de verschillende staatsmachten, waardoor zaken vastlopen of ontsporen. In 1848 en 1917 dreigden revolutionaire explosies de prille democratie om zeep te brengen. Het gewoel buiten de grenzen gaf hier de stoot tot hervormingen die bestuur en burgers dichter bij elkaar brachten. Nu dreigt een implosie van de democratie door verstoppingen in het bestel, vervreemding tussen overheid en burgers en de opkomst van schreeuwerige bewegingen die een autocratische orde voorstaan.

De vraag is natuurlijk of de hervormingen die Scholten presenteert werken, maar het is al heel wat dat hij de urgentie laat zien van een doorbraak van het kaliber 1848 en 1917. Dat gevoel van urgentie staat in scherp contrast met de huidige politieke, beter nog: apolitieke toestand. De leidende politici kunnen nauwelijks nog de indruk wegnemen dat ze zich wel politiek senang voelen in de staatkundige schemering, waarin het land verkeert sinds het aftreden van Rutte III in januari.

Politiek vacuüm

Dat is riskant. Ze trekken daarmee een politiek vacuüm, waarin de natie de richting kwijt raakt en extreme krachten kunnen opkomen. De informateurs lieten deze week in een briefje aan de Tweede Kamer weten dat het nog wel even kan duren. Ze gebruikten de pandemie als excuus voor het gedraal. Het briefje kwam vrijwel tegelijk met het nieuws dat drie partijen in Duitsland, waar het virus ook rondgaat, twee maanden na de verkiezingen een regeerakkoord hebben gesloten.

Het zou geen kwaad kunnen ook voor onze kabinetsformatie een deadline van drie maanden in te stellen. Uit mijn journalistieke ervaring weet ik dat een deadline een ordenend effect heeft op het handelen en denken, juist in hectische omstandigheden. Zij dwingt tot discipline en concentratie. De Amerikaanse journalist James Reston, een gezaghebbend commentator in de vorige eeuw, schreef: ‘In geen ander vak zijn er zoveel mensen met zoveel verschillende ideeën over zoveel onderwerpen waarover zoveel kan worden gezegd, maar er is altijd de onverbiddelijke deadline’.

Eindeloos schuilevinkje spelen in het Haagse struikgewas

Gaat deze waarneming ook niet op voor de politiek? Een eigen kiezersmandaat zou de premier de ruimte geven meteen na de verkiezing zijn verantwoordelijkheid te nemen en een kabinet te vormen. Nu kan hij eindeloos schuilevinkje spelen in het Haagse struikgewas. Het idee verdient, ondanks de haken en ogen die eraan zitten, nadere overweging, al was het maar omdat het vanuit een fragmenterend parlement steeds moeilijker wordt regeerkracht te mobiliseren. Scholten stelt daarom voor het aantal fracties in de Kamers te beperken tot zes, te kiezen in twee rondes waarbij de grootste zes na de eerste ronde in de race blijven. Daar valt ook op af te dingen, maar toch.

Boven alles geldt dat onze democratie wel een krachtige oppepper kan gebruiken. De behoefte daaraan wordt sterk verbeeld in de tv-serie BuZa, waarin een eigenzinnige minister de typische Haagse bevangenheid doorbreekt. Ook hier is de boodschap: de status quo voldoet niet meer.

Hans Goslinga schrijft elk weekend een beschouwing over de staat van onze politiek en onze democratie. Lees ze hier terug.

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden