ColumnHeleen Slagter

Onderfinanciering van universiteiten brengt de Nederlandse kenniseconomie in gevaar

Uit reacties op een oproep van WOinActie, een landelijke protestbeweging van universitair medewerkers, om klachten als gevolg van werkdruk te melden, blijkt dat de werkdruk op universiteiten enorm is. Universitair (hoofd)docenten en hoogleraren rapporteerden dat ze gemiddeld 45 procent overwerken, met lichamelijke en psychische klachten tot gevolg. Dit sluit aan bij uitkomsten van meer systematisch onderzoek van SoFoKleS, sociaal fonds voor de kennissector, uit 2017.

WOinActie heeft op basis van deze klachten aangifte gedaan bij de Arbeidsinspectie. Nu denkt u misschien: wetenschap is nooit een baan van 9 tot 5 geweest, het is topsport. Maar het punt dat WOinActie maakt is breder: de huidige werkdruk is het gevolg van onderfinanciering, die ook de kwaliteit van onderwijs en onderzoek onder druk zet.

Terwijl het aantal universitair studenten met 68 procent is toegenomen in de afgelopen twintig jaar, is de rijksbijdrage per student met 25 procent gedaald. Dit beïnvloedt de werkdruk en onderwijskwaliteit. Het onderwijs is grootschalig, want dat is kostenefficiënt. Veel docentaanstellingen zijn tijdelijk.

Tegen bevlogen studenten van een andere universiteit die mij als scriptiebegeleider vragen, zeg ik tegenwoordig meestal ‘nee’. Daar krijg ik immers geen onderwijsuren voor, en er zijn al zoveel interne studenten om te begeleiden. 

Universiteiten hebben jaarlijks structureel een miljard euro nodig

Gelukkig erkende de minister van onderwijs begin december dat de universiteiten jaarlijks structureel een miljard euro extra nodig hebben. Of dat geld er ook komt, wordt waarschijnlijk pas door een volgend kabinet beschikt.

Onderfinanciering vormt ook het Nederlandse onderzoekslandschap. Tegenwoordig kan geld voor fundamenteel onderzoek vrijwel alleen nog maar verworven worden in externe competities.

Hier werd heel Nederland zich onlangs pas van bewust toen bleek dat er geen vervolgfinanciering was toegekend aan het zwartegatproject in de sterrenkunde. Gebrek aan structurele onderzoeksfinanciering is echter een algemeen probleem, ook in mijn onderzoeksveld: de cognitieve neurowetenschappen.

Met moderne beeldgevende technieken kunnen we in steeds meer detail het orgaan bestuderen dat ons in staat stelt om te denken, voelen, handelen en waar bewustzijn uit voortkomt: ons brein. Hiermee kunnen ook psychiatrische problemen, cognitieve veroudering of dementie beter worden bekeken. Aan alle kanten door bot beschermd, is het brein ons ‘zwarte gat’, waarover we steeds meer te weten kunnen komen.

Moordende competitie

Maar de competitie om onderzoeksgeld is moordend, met toekenningskansen van 10 tot 20 procent. Daardoor kunnen veel wetenschappers hun onderzoek en aanstellingen van promovendi vaak niet financieren. Groot was dan ook de verontwaardiging toen de minister hoofdonderzoeker Heino Falcke van het zwartegatproject alsnog twee ton toekende, daarmee onderzoeksfinancier NWO omzeilend. #JeSuisFalcke is het sentiment.

Het financieringstekort roept de vraag op hoe universiteiten kunnen verwachten dat hun personeel de kerntaken onderzoek doen en jonge onderzoekers opleiden naar behoren kunnen uitoefenen. Eigenlijk niet dus. Bovendien stoppen wetenschappers veel tijd in het schrijven van onderzoeksvoorstellen, terwijl deze meestal niet worden gefinancierd. Om dit kostenefficiënter te maken, stelde Harald Merckelbach, hoogleraar in Maastricht, vorige week in NRC voor te gaan loten. Dat is natuurlijk pure armoede in ‘kenniseconomie’ Nederland.

Duitsland, België en de Verenigde Staten geven beduidend meer uit aan onderzoek & ontwikkeling – respectievelijk 3, 2,6 en 2,8 procent van hun bruto binnenlands product – dan Nederland met 2 procent. Meer en structurele onderzoeksfinanciering over de breedte van de wetenschap is nodig om onze kenniseconomie aan de top te houden. 

Het is naïef om te denken dat we de grote maatschappelijke ontwikkelingen, zoals klimaatverandering, de aandachtseconomie, of de obesitasepidemie, kunnen bijbenen met selectief investeren in bèta en techniek. Hiervoor is een beter begrip van menselijk denken en gedrag, waarin biologie en omgeving samenkomen, cruciaal.

Ik zet deze week mijn wekker extra vroeg, zodat ik een paar uurtjes meer heb om een volgende beursaanvraag uit te werken, die anders niet kan worden geschreven. Ik denk maar niet na over de kans op toekenning.

Heleen Slagter is hoogleraar hersenen, cognitie en plasticiteit aan de Vrije Universiteit. Ze vervangt columniste Hieke Huistra, die twee maanden afwezig is.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden