null Beeld

ColumnHans Goslinga

Onder Rutte zit méér democratie er niet in

Hans Goslinga

Het kabinet-Rutte III beloofde een wet die het gewicht van voorkeursstemmen bij verkiezingen zou verzwaren. Mondjesmaat, zoals altijd in Nederland, maar toch, een lichte verschuiving van partijmacht naar kiezersmacht lag in het verschiet.

Het vervelende is dat het voorstel voor die wet er nog altijd niet is. In het Haagse universum zweeft een ontwerp rond, maar dat is nog steeds niet geland in de Tweede Kamer. Bij de komende gemeenteraadsverkiezingen blijft alles bij het oude, net als vorig jaar bij de Kamerverkiezingen en, naar moet worden gevreesd, in 2023 bij de Provinciale Statenverkiezingen.

Zoals bij alle kleine of grotere ingrepen in het kiesstelsel in de afgelopen halve eeuw zit er achter dit voorstel weinig politieke energie. Het heeft zelfs niet geholpen dat er een vertegenwoordiger van D66, Kajsa Ollongren, vier jaar lang op het ministerie van binnenlandse zaken zat. Zij kondigde de verandering twee jaar terug nog wel enthousiast aan onder het motto ‘Met één stem meer keus’, maar dat was het dan.

Jojoën met ideeën

Ollongren beloofde ook een wet op de politieke partijen, met als belangrijk onderdeel de mogelijkheid anti-democratische partijen te verbieden, maar ook dat voorstel is nog niet ingediend. Er is het afgelopen jaar na het uitbarsten van het toeslagenschandaal wel volop lippendienst bewezen aan een andere bestuurscultuur, maar het zetten van concrete stappen gaat nog altijd op zijn elfendertigst.

De oorzaak is niet zo moeilijk aan te wijzen. De partijen die aan de macht zijn, hebben geen behoefte aan verandering. Zij hebben belang bij de status quo en zijn hooguit geneigd uit politiek opportunisme wat te jojoën met ideeën over veranderingen in het kiesstelsel. VVD, CDA en PvdA hebben op dit vlak een indrukwekkend trackrecord.

Het ontwerp van Ollongren houdt in dat kiezers met een voorkeurstem meer invloed dan nu krijgen op de samenstelling van fracties. Het is al een oud idee, afkomstig uit het Burgerforum dat in 2006 werd ingesteld om D66 tevreden te houden, nadat deze partij haar eerste man in Balkenende II, Thom de Graaf, had zien sneuvelen, tezamen met diens voorstellen om de kiezersmacht bij verkiezingen voor volksvertegenwoordigers en bestuurders te vergroten.

Het Omtzigt-effect

Momenteel komt er bij VVD en CDA bij dat hun beduchtheid voor Kamerleden met een zelfstandig veroverd mandaat is gegroeid. Je kunt dat het Omtzigt-effect noemen, naar de politicus die door zijn vasthoudendheid in de toeslagenaffaire het kabinet-Rutte III tot aftreden dwong en al eerder in het CDA als horzel werd ervaren. Het is dus nog maar de vraag of Rutte IV achter het ontwerp van Ollongren haast zal zetten.

Typerend voor hoe het gaat, was 2006. Nadat D66 uit het kabinet-Balkenende II was gestapt, trok minister Atzo Nicolaï (VVD) meteen het voorstel van De Graaf in om kiezers twee stemmen te geven, waarvan één op een regionale kandidaat. Zijn argument was de beduchtheid voor cliëntelisme. Dat was nogal gezocht. Bij Omtzigt, het bekendste regionale Kamerlid dat tot drie keer toe met voorkeurstemmen werd gekozen, is daarvan nooit iets gebleken.

Ook met de introductie van een partijverbod wordt gedraald. Hier lijkt het proces tegen het PVV-Kamerlid Wilders schrikachtig te hebben gemaakt vanwege de ellenlange duur (zeven jaar) en de vele momenten van ophef. Ollongren kondigde de wet met een toegesneden verbodsgrond anderhalf jaar terug met enig tromgeroffel aan. Ze voorzag toen dat de wet op 1 januari 2022 zou ingaan. Maar ook in dat geval is het nog altijd wachten op het concrete voorstel. Dat is spijtig, net nu het vanwege geweld dat politiek geïnspireerd lijkt, goed zou zijn een partijverbod voor de anti-rechtsstatelijke PVV en Forum achter de hand te hebben.

Kiesstelsel is een barometer

De rechtsgeleerde Huib Drion, lid en vicepresident van de Hoge Raad in de vorige eeuw, formuleerde als beslissend criterium het moment waarop ‘denken overgaat in doen’. Drion wist waarover hij het had. Je moest altijd scherp blijven. Hij schreef in de oorlog als 23-jarige in het verzetsblad De Geus, dat er tussen democratie en fascisme geen tussenstadium bestaat. Dat was gericht tegen degenen die meenden dat je het met de bezetters op een akkoordje kon gooien. ‘De val naar een dictatuur kan zich in enkele weken afspelen, de democratie is een verovering van jaren’.

Precies die notie geeft de urgentie weer de democratie bij de tijd te houden en alert te blijven. De geschiedenis leert dat het kiesstelsel werkt als barometer van de maatschappelijke toestand. Als er behoefte is aan veranderingen, is er altijd meer aan de hand. In Amerika is de reactie van een verontrustend aantal Republikeinse staten: minder democratie. Hier gaf de staatscommissie-Remkes, alweer drie jaar geleden, enkele aanzetten tot meer democratie. Maar er is tot nu toe nauwelijks iets mee gedaan.

Hans Goslinga schrijft elk weekend een beschouwing over de staat van onze politiek en onze democratie. Lees ze hier terug.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden