null

OpinieRechtsstaat

Onbehoorlijk bestuur is de norm geworden in Nederland

Beeld Trouw

In de toeslagenaffaire ziet Bert Schudde uit Westeremden een parallel met ‘de ramp’ in Gronings aardbevingsgebied: het uitgehold vertrouwen in de overheid.

In Nederland is het systeem van checks and balances in de rechtsstaat stuk, concludeert oud-Ombudsman Brenninkmeijer (Trouw 31 december). Een spijkerharde conclusie, die volgens oud-rechter Willem van Bennekom nuance mist. Columnist Ephimenco houdt het op rancune. Als inwoner van het gaswinningsgebied in Groningen werd ik getroffen door de rake analyse van Brenninkmeijer.

Wat voor rechters en columnisten kennelijk ondenkbaar is, is de dagelijkse realiteit voor grote groepen burgers. Slachtoffers van de toeslagenaffaire, slachtoffers van rancuneus fraudebeleid in de sociale zekerheid en inwoners van Groningen die vermalen worden in het woud van instanties die zich bezighouden met de afwikkeling van schade en de versterking.

Beginselen van behoorlijk bestuur

Onbehoorlijk bestuur is de norm geworden in Nederland. Dat is de indruk die ik overhoud na vier jaar procedures voeren in een dozijn bevingsschade- en versterkingszaken voor mijn eigen woning, die van mijn ouders en dorpsgenoten, de school van mijn kinderen en het dorpshuis.

Keer op keer wijs ik mijn gesprekspartners van de gemeente, het Instuut Mijnbouwschade Groningen (IMG) of de Nationaal Coördinator Groningen (NCG) op de algemene beginselen van behoorlijk bestuur en de wijze waarop mijn rechten als burger in de zoveelste procedure door mijn counterpart aan de overzijde van de tafel geschonden worden. Ik krijg dan een meewarige blik. Waar heeft die man het over? U begrijpt toch wel dat wij gewoon de regels moeten volgen?

In het aardbevingsdossier is het overschrijden van redelijke termijnen de norm van ons openbaar bestuur, naast het niet nakomen van harde afspraken, niet, onduidelijk, tegenstrijdig en slecht communiceren, juristerij op de vierkante millimeter, wantrouwen richting burgers, bestuurlijke spaghetti, het ontbreken van een afdoende wettelijke basis voor vergaande maatregelen, bestuurlijke spelletjes, een belangenverstrengeling tussen publiek en privaat domein (de rol van de staat der Nederlanden in het gas) en eindeloos vertragen, uitstellen en afstellen.

“Ach, meneer Schudde, u begrijpt toch wel dat er in Groningen sprake is van overmacht?” Lees de verschillende publicaties van de Nationale Ombudsman over de situatie in Groningen of de vele andere over deze ramp in slowmotion, om een indruk te krijgen of u te maken heeft met een rancuneuze Groninger of een bezorgde burger.

Verlies van vertrouwen

Dit gebrek aan respect voor de algemene beginselen van behoorlijk bestuur holt de legitimiteit van de overheid uit. Burgers verliezen het vertrouwen. En een overheid die het vertrouwen van haar burgers verliest, kan geen effectief beleid meer voeren. De coronacrisis maakt dit duidelijk. Zonder vertrouwen van de burger is een effectieve vaccinatiegraad of behoorlijke naleving van de lockdownmaatregelen een illusie.

Dit uitgehold vertrouwen in de overheid is inmiddels de kern van het probleem in Groningen, en ik vrees ook de kern van het probleem in de vele andere hoofdpijndossiers van Mark Rutte. Natuurlijk komt de kritiek van Brenninkmeijer de vele integere ambtenaren, rechters en bestuurders die Nederland rijk is rauw op het dak. Toch heeft de rechtsstaat in Nederland een groot probleem. Brenninkmeijer drukt precies daar waar het pijn doet.

Publieke verantwoording

Of zijn medicijn, hervorming van het bestuursrecht en een toets aan de algemene beginselen van behoorlijk bestuur, de juiste is, weet ik niet. Publieke verantwoording lijkt me een startpunt. De parlementaire enquêtecommissie gaswinning kan wat mij betreft niet snel genoeg beginnen.

Die publieke verantwoording dient meerdere functies. Het is, zoals Brenninkmeijer betoogt, een cruciaal feedback mechanisme voor het openbaar bestuur. Naast het bieden van lessen voor de toekomst, verkleint publieke verantwoording de politieke ruimte voor verder geblunder. Publieke verantwoording is in de derde plaats een noodzakelijke voorwaarde voor herstel van vertrouwen. Een collectief trauma kan alleen verwerkt worden als de naakte feiten op tafel komen.

Lees ook:

De beschermende functie van de rechtspraak moet terug, dan hoeft het toeslagenstelsel niet te wijzigen

Ombudsman Alex Brenninkmeijer heeft gelijk dat de rechterlijke macht zich te ‘gouvernementeel’ heeft opgesteld in de Toeslagenaffaire. Er zou meer ruimte moeten zijn voor de beschermende functie van de rechtspraak, vindt oud-rechter Willem van Bennekom. Dan hoeft er geen stelselwijziging te komen.

Het lijkt wel alsof oud-ombudsman Brenninkmeijer revanche wil nemen

Zoals veel lezers las ik met belangstelling de harde woorden van voormalig ombudsman Alex Brenninkmeijer over rechtsstaat Nederland, naar aanleiding van de toeslagenaffaire. Geef hem eens ongelijk, dacht ik eerst.

Raad van State onderzoekt eigen uitspraken na toeslagenaffaire: ‘Het had anders gekund’

De Raad van State gaat onderzoek doen naar zijn eigen uitspraken van de afgelopen jaren, om te zien of er naast de toeslagenaffaire mogelijk meer terreinen zijn waar de burger disproportioneel last heeft gehad van strenge wetgeving.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden