Ombudsman: De overheid wantrouwt haar burgers

opinie

Co Welgraven

© anp
Opinie

Met een uitdijend woud van soms tegenstrijdige regels wil de overheid grip krijgen op zo'n beetje alles. Wantrouwen is daarbij het uitgangspunt. Terwijl de meeste mensen deugen, vindt de nationale ombudsman Alex Brenninkmeijer.

 
Ik ben eens nagegaan hoe vaak AOW-fraude voorkomt. Wat denkt u? In 0,001 procent van de gevallen
Brenninkmeijer

Met een uitdijend woud van soms tegenstrijdige regels wil de overheid grip krijgen op zo'n beetje alles. Wantrouwen is daarbij het uitgangspunt. Terwijl de meeste mensen deugen.

Vanuit zijn werkkamer op de vijfde verdieping heeft Alex Brenninkmeijer een prachtig uitzicht over Den Haag. Welke kant de nationale ombudsman ook uitkijkt, overal ziet hij overheid: uitvoeringsinstanties, adviesorganen en ministeries, heel veel ministeries. "Ik kan ze goed in de gaten houden", zegt hij lachend.

Een collega uit Zweden, bakermat van het instituut én van de term ombudsman, vertelde Brenninkmeijer onlangs na uitgebreid onderzoek dat hij nergens ter wereld zo'n complexe overheid had gezien met zulke ingewikkelde regels als in Nederland. "Toen ik acht jaar geleden ombudsman werd, vroeg ik hier op kantoor: over hoeveel overheidsorganisaties ga ik eigenlijk? Het antwoord was: 'Dat weten we niet.' En ik ben tot de ontdekking gekomen dat dat inderdaad ook zo is. We weten het niet, het is ontelbaar."

Hoe is het te verklaren dat de overheid in Nederland zo ingewikkeld is?

"Er ontbreekt een visie op het geheel. Wat moet een overheid doen? Die principiële vraag wordt niet gesteld, laat staan beantwoord. Het wordt ook steeds moeilijker om die visie te ontwikkelen. Kabinetten volgen elkaar in dit land steeds sneller op, het afgelopen decennium is elke twee jaar een nieuw kabinet aangetreden, in een nieuwe politieke samenstelling, met een nieuw regeerakkoord, met nieuwe ministers en staatssecretarissen die stuk voor stuk een enorme dadendrang hebben, die in een heel hoog tempo willen scoren met het ene na het andere voorstel. Dat verdraagt geen samenleving. Je krijgt plak- en pleisterwerk. Vergeef me de platitude, maar regeren is vooruitzien, over een langer tijdvak dan twee jaar. Pas over een periode van vijf of tien jaar kun je een visie ontwikkelen."

Maar de voorstellen van al die bewindslieden zijn toch niet allemaal zinloos?

"Je ziet helaas steeds vaker dat er politieke keuzes worden gemaakt waarvan elke deskundige direct zegt: waar is dit op gebaseerd? Neem de aanpak van de fraude in de sociale zekerheid. Per 1 januari zijn de sancties daarop vertienvoudigd. De vorige minister van sociale zaken Henk Kamp beargumenteerde dat met de stelling dat fraude zo ernstig is dat we dat veel zwaarder moeten bestraffen. Er kwamen tv-spotjes met waarschuwingen voor AOW'ers die stiekem gingen samenwonen en toch allebei de hogere AOW voor een alleenstaande opstreken. Dat is toch een grof schandaal, dacht iedereen. Ik ben eens nagegaan hoe vaak deze vorm van fraude voorkomt. Wat denkt u? In 0,001 procent van de gevallen! Met zo'n wet pak je dus een probleem aan dat niet bestaat. Erger: je creëert een andersoortig probleem, namelijk dat goedwillende mensen die een foutje maken - en dat kan iedereen overkomen - of die een naaste verzorgen in de laatste dagen van hun leven ineens zwaar gestraft worden. Die voelen zich geschoffeerd door de overheid en vragen zich af: ben ik nou zo'n crimineel? Dit is slechts een voorbeeld, er zijn er vele."

U vindt dat funest voor het vertrouwen in de overheid?

"De goede verbinding tussen overheid en burger raakt zoek. Uit metingen blijkt dat het vertrouwen in politici op het niveau staat van dat in een autoverkoper. Dat zou natuurlijk alle alarmbellen moeten laten rinkelen. We worden opgescheept met een verkoopverhaal van 'Deze wet is nodig' - alsof het een accessoire van een auto is. Terwijl die wet aantoonbaar overbodig is. Wat ik ook slecht voor het vertrouwen vind, is de verhoging van de verkeersboetes, die zijn sinds 2005 met 66 procent gestegen. Dat leidt tot maatschappelijke onrust, tot een gevoel van: we worden gepakt. Het is alleen maar bedoeld om de staatskas te spekken zodat minister Opstelten van veiligheid en justitie z'n begroting sluitend kan maken. Ik vind het pervers. Ja, de Nederlandse overheid is pervers als het gaat om het heffen van boetes."

Het recente jaarverslag van de Nationale ombudsman heeft de omineuze titel: 'Mijn onbegrijpelijke overheid'. Er staan voorbeelden in uit de praktijk die huiveringwekkend zijn. Zo heeft een alleenstaande ouder met twee kinderen maar liefst twaalf verschillende inkomstenbronnen (van bijstand tot zorgtoeslag) van acht verschillende instanties waarvoor niet minder dan achttien formulieren moeten worden ingevuld.

De wet- en regelgeving is zo ingewikkeld dat je bij wijze van spreken een academische opleiding moet hebben om het allemaal te snappen.

Dat kan toch nooit de bedoeling zijn? De overheid is er toch voor iedereen?

"Ja, dat zou de essentie moeten zijn, de overheid moet dienstbaar zijn aan de burger. Maar uit ons onderzoek blijkt dat mensen de regels vaak niet begrijpen. Het is allemaal veel te ingewikkeld, dat zit ingebakken in het hele systeem. Het vergroot de kenniskloof, want vooral mensen met een lagere opleiding, aan de onderkant van de samenleving, hebben last van die complexiteit.

Hoewel, academici snappen het vaak ook niet, hoor ik in brede kring. Het is soms echt van de gekke. En het is gevaarlijk: het ondoorzichtige systeem schept enorm hoge maatschappelijke kosten, want er zijn talloze instanties die elkaar soms in de wielen rijden en er is een hele juridische fabriek opgetuigd om die onnavolgbare regels weer aan te vechten."

Waar bent u het meest van geschrokken?

"Wat ik buitengewoon triest vond is een ondernemer die buiten zijn schuld in financiële problemen was gekomen, die vergat de verzekering voor zijn onbruikbare auto op te schorten. Uiteindelijk moest hij - inclusief verhogingen en kosten van de deurwaarder - 3500 euro betalen. Die man is zzp'er, toch al een bestaan vol risico's. Hij ziet zich geconfronteerd met overheidsinstanties die geen enkele souplesse aan de dag leggen.

Dat is fnuikend voor zijn vertrouwen in de overheid, maar ook voor het mijne."

Regels staan soms haaks op elkaar, schrijft u, of overheidsinstanties werken elkaar tegen.

"Ik heb lang onderhandeld met Defensie en met de bonden over een ereschuld aan militairen met een posttraumatische stressstoornis. Die uitkeringen komen nu los. Het gaat om mensen die ook aangewezen zijn op de AWBZ, en u weet wat er gebeurt met vermogen in de AWBZ: dat gaat weg. Dus die militairen ontvangen van de ene hand van de overheid een geldbedrag dat met de andere hand wordt weggenomen. Dat is weer die complexiteit, niemand heeft hierover nagedacht."

Ondanks alle pleidooien voor een terugtredende overheid, voor privatisering en verzelfstandiging, komen er alleen maar regels bij, stelt Brenninkmeijer vast.

Kan dat niet anders?

"Bij de aanbieding van mijn jaarverslag aan de Tweede Kamer heb ik tegen de parlementariërs gezegd: ga op uw handen zitten en hou eens op met al die regelgeving. Ik kreeg applaus. Maar toen ik de Kamerleden bij het afscheid een hand gaf, vroeg een van hen, vriendelijk lachend: 'Wat moet ik dan doen?' Het volgende moment stemt zo'n Kamerlid weer voor een nieuwe wet, dient een amendement in, of stelt een Kamervraag. Want daar worden ze op afgerekend, amendementen en Kamervragen. Het is een helse machine die zichzelf in stand houdt en maar niet tot stilstand komt."

De overheid lijkt wel verslaafd aan al die regelgeving?

"Dat is nou net het probleem. De overheid wil de hele samenleving beheersen. Onderwijs, jeugdzorg, gezondheidszorg: de overheid is met haar wetten, regels en eisen overal binnengedrongen. Ze vernietigt daarbij initiatieven van betrokken burgers, ze rijdt er met een shovel doorheen en vermorzelt een hele infrastructuur. Neem de huisarts, die vervult een buitengewoon waardevolle maatschappelijke rol. Maar langzamerhand is hij gevangen in een overheidsstructuur waarin zijn bestaan als professional wordt beheerst door anderen. Natuurlijk is toezicht noodzakelijk, natuurlijk moet er gekeken worden naar kwaliteit.Maar de overheid knijpt de goede intenties fijn, doordat zij beschikt over het geld."

Dat zijn harde woorden, een overheid die vernietigt?

"Vraag aan mensen of ze bereid zijn iemand naast hen te helpen, en het antwoord is ja, als de overheid zich er maar niet mee bemoeit. Neem het mantelzorgcompliment. Als iemand een ander helpt, kun je daarvoor een mantelzorgcompliment van 200 euro aanvragen. Het zal goed bedoeld zijn, maar ik vind het verschrikkelijk. Dat is inmiddels een hele regeling geworden, met een uitvoeringsinstantie, geschillen, beroepsmogelijkheden, noem maar op. Zo wordt naastenliefde gejuridiseerd. Dat is gewoon niet wijs."

'Decentralisatie' is voor Brenninkmeijer geen toverwoord. Gemeenten die verantwoordelijk worden voor sociale zekerheid en jeugdzorg, dat is een 'onbezonnen' ontwikkeling. "Gemeenten besteden zo'n 16 miljard euro per jaar. Door die decentralisatie komt er 14 miljard bij. Dat is een gigantische operatie. Er is geen multinational die dat bedrag binnen een of twee jaar verantwoord kan verwerken. En wij gaan dit in die korte periode doen met vier-, vijfhonderd gemeenten. Dit lukt je in nog geen honderd jaar. Dit is echt een onbezonnen keuze geweest, zonder overleg."

Maar er moet toch wel een doordacht plan achterzitten?

"In Den Haag hebben ze gezegd: wij hebben een probleem, de gemeenten lossen het maar op. Het is gewoon over de muur gegooid. En we hebben eerder kunnen zien wat voor perverse effecten dat kan hebben, bij de wet maatschappelijke ondersteuning. Gemeenten moesten met heel weinig geld ineens heel veel doen, kijk maar eens wat voor gevolgen dat heeft gehad voor de thuiszorg, het werd een race naar de bodem. Mensen die met volle overtuiging en met hart en ziel in die sector werkten zijn er uitgejaagd. We hebben er kennelijk niets van geleerd."

Moeten we dan alsnog ophouden met die decentralisatie?

"Het vervelende van dit soort situaties is dat als je eenmaal zo'n stap zet, je die moeilijk weer kunt terugdraaien. Maar we moeten ons er wel bewust van zijn dat de gemeenten met een vrijwel onmogelijke opgave worden opgezadeld en dat de maatschappelijke kosten van deze operatie enorm hoog zullen zijn."

Het fundament van de wet- en regelgeving is fout, zegt Brenninkmeijer, want ze is gebaseerd op wantrouwen. "Mijn uitgangspunt is dat het overgrote deel van de mensen deugt. Dat zeg ik niet zomaar, dat zeg ik op basis van uitgebreid onderzoek en ervaring. Als ik ergens een toespraak houd, vraag ik meestal: hoeveel procent van de mensen deugt, denkt u? Er zijn mensen die zeggen 50 procent, anderen 80 of 90 procent. En dan zeg ik, bijna triomfantelijk: ruim 98 procent! In deze zaal van vierhonderd mensen zijn er hooguit een paar die in het vizier van justitie zijn geweest, als verdachte of als veroordeelde. Bij de belastingdienst komt 98,6 procent van de aangiften correct binnen, en dit jaar met die vooraf ingevulde opgaves zal het nog wel meer zijn. Veruit de meeste mensen deugen gewoon. Wat willen we nog meer? We leven in een fantastische samenleving."

Nationale ombudsman

Alex Brenninkmeijer (Amsterdam, 1951) is sinds 2005 de Nationale ombudsman van Nederland. Hij studeerde Nederlands recht in Groningen en doceerde na zijn afstuderen staats- en bestuursrecht in Nijmegen en Tilburg. Verder was hij actief als griffier en rechter in sociale verzekeringen en ambtenarenzaken bij de Raad van Beroep in Arnhem. In 1987 promoveerde Brenninkmeijer bij Ernst Hirsch Ballin (CDA-prominent en latere minister van justitie) op het onderwerp: de toegang tot de rechter. Na zijn promotie trad hij toe tot de Centrale Raad van Beroep, de hoogste rechter in sociale verzekeringen en ambtenarenzaken. Brenninkmeijer heeft verder als hoogleraar leerstoelen bekleed in Amsterdam en Leiden. Begin 2011 heeft de Tweede Kamer hem herbenoemd als ombudsman, voor een periode van zes jaar. De PVV stemde tegen, uit protest tegen kritische opmerkingen van Brenninkmeijer over politieke gelegenheidswetgeving zoals het boerkaverbod en de dierenpolitie.

Trouw.nl is vernieuwd. Ter kennismaking mag u nu gratis onze artikelen lezen.

Deel dit artikel

Advertentie