Adri Vermaat.

Ombudsman Adri Vermaat

Ombudsman Adri Vermaat neemt afscheid: Journalistieke ­inschattingsfouten niet zijn te voorkomen

Adri Vermaat. Beeld Maartje Geels

Na vier jaar stopt Adri Vermaat met de functie van ombudsman. Hij gaat met pensioen. In zijn laatste bijdrage kijkt hij terug en bespreekt hij de relatie van de lezers met hun krant. 

Bijna vier jaar geleden vertelde wetenschapsredacteur ­Willem Schoonen dat een inhoudelijke ­lezersklacht over een bepaald artikel gelijk staat aan honderd grieven over hetzelfde verhaal. Alleen ­laten de negenennegentig andere lezers niets van zich horen. Ze zijn niet ­gewend te reageren, willen hun kostbare tijd daar niet aan spenderen, verwachten toch geen effect of ze slaan de pagina maar liever om. 

Er is geen reden om aan de symbolische vuistregel van collega Schoonen te twijfelen. Aangezien voor de ombudsman van Trouw enig ijkpunt uit het verleden ontbreekt, was het voor hem van belang of het aantal inhoudelijke klachten dat hij sinds september 2015 ontving, moet worden geïnterpreteerd als geruststellend of als zorgelijk. 

Voor de redactie en voor de ombudsman is het goed te weten dat de voorbije jaren de hoeveelheid lezersklachten en kritische op- en aanmerkingen over een ­bepaald artikel nooit in één klap de willekeurig getrokken grens van veertig passeerde. Hoewel het cliché terecht stelt dat elke klacht er één te veel is, kan de redactie ook zonder vergelijkingsmateriaal in dat opzicht redelijk tevreden zijn. Niettemin zat welgeteld zes keer het aantal klachten over één artikel of column dicht tegen de veertig aan. Dat maakt het beeld meteen iets minder positief. 

Zwarte Piet

Maar hoe ernstig ook, de realiteit leert dat journalistieke ­inschattingsfouten niet zijn te voorkomen. Dat geldt wel voor journalistieke slordigheden die incidenteel worden begaan en die bij direct betrokkenen zoals nabestaanden soms pijn en ­terechte boosheid opwekken. Journalisten zouden daar meer bij moeten stilstaan. Zo ook in de begeleiding van jongere, minder ervaren collega’s.

Daadwerkelijk gecompliceerd wordt het klachtenpatroon zodra over een ­terugkerend onderwerp aanhoudende scepsis bestaat. Neem het zowel binnen als buiten de redactie beladen hoofdstuk ‘Zwarte Piet’. In de aanloop naar 5 december bleef het aantal klachten sinds 2015 jaarlijks onder de veertig, maar uitgesmeerd over vier jaar naderde dat aantal het magische getal van honderd. Honderd klachten over de ­berichtgeving over Zwarte Piet staat volgens de wetenschappelijke vuistregel gelijk aan 10.000 ontevreden lezers. Dat zijn er ineens erg veel. 

Vanwege de structurele aard van deze klachten – ‘Trouw is anti-Zwarte Piet’, ‘de redactie is vooringenomen’ en voert ‘actiejournalistiek’ – is dat iets om langer op te kauwen. Hoe doet de redactie het journalistiek op onderwerpen waarin persoonlijke gevoelens of ideeën onbewust een rol kunnen spelen?

Ruimte voor tegenspraak

Is er evenwicht in de berichtgeving en worden de verschillende invalshoeken naar journalistieke maatstaven van alle kanten belicht? Hoe worden hoogleraren en ­andere deskundigen geselecteerd als de redactie rond een bepaald thema op zoek is naar een reactie? Is er voldoende ruimte voor tegenspraak en is er voldoende journalistieke distantie tot het onderwerp?  

Over bepaalde onderwerpen die ­lezers beroeren, worden binnen de redactie soms discussies gevoerd die veel weg hebben van terugkerende traditie. Zwarte Piet is een voorbeeld, bijdragen van columnisten kúnnen dat zijn, maar ook foto’s die als ethisch onverantwoord worden gezien, het gebruik van (familie)namen en/of initialen van verdachten en minderjarigen, het verantwoorden van bronnen, diversiteit. Anders dan sommige abonnees weleens veronderstellen, is de betrokkenheid van de redactie bij hún krant groot. 

Alleen al vanuit die emotie zou het van najaar 2018 daterende pleidooi van enkele lezers om ­resoluut een ‘Zwarte Pieten-stop’ voor de redactie in te voeren, het nooit hebben gehaald. De redactie voelt zich in positieve zin te zeer betrokken bij die onderwerpen die de samenleving ­raken.

Spotternij

Journalistiek bestaat uit informeren en Trouw is hierop gelukkig geen uitzondering. Journalistiek is er niet om de samenleving te plezieren of te ontredderen. Het is geen papieren of digitale circus- of theatervoorstelling. 

Veel lezers roemen Pieter Geenen en zijn op de realiteit geënte, met humor doorspekte strip Anton Dingeman. Een paar verstrooiende elementen hóren in de krant, want die maken hem compleet. Maar niet alle lezers zien of waarderen Anton Dingeman in die mate. Deze critici scharen de strip op één lijn met godslaster of maken de vergelijking met de spotternij van cabaretier Youp van ‘t Hek, tevens columnist van NRC Handelsblad. Het laat zien dat smaken verschillen en dat een krant niet aan de verwachtingen van iedere lezer kan voldoen. 

Van de krant worden in de eerste plaats nieuwsfeiten verwacht. Als ­lezers foeteren over de inhoud van een artikel of meer algemeen de journalistieke aanpak van een langlopend onderwerp, is dat vanuit hun gevoel of volle overtuiging. Bij sommigen zet de ­berichtgeving over Zwarte Piet kwaad bloed. Anderen irriteert het gebruik van de term ‘wit’ in plaats van ‘blank’. Weer anderen ergeren zich aan als ‘eenzijdig’ ervaren artikelen over klimaat en CO2, de hoeveelheid aandacht voor FvD-­politicus Thierry Baudet en president Donald Trump, de berichtgeving over het Israëlisch-Palestijns conflict, de chronische vermoeidheidsziekte ME/CVE, de vaccinaties. 

Terugkerende onderwerpen van lange duur waarover lezers zich aan de hand van de informatie uit hun krant en andere media een mening vormen. Die mening zien ­lezers graag terugvertaald in hun krant.

Betrokkenheid van de lezer

Moet de redactie zich laten leiden door wat lezers vinden en waarover zij hun inhoudelijke beklag over bepaalde berichtgeving doen? Nee, niet per se. Oók lezers hebben niet altijd het gelijk aan hun zijde. Maar het enkele feit dat ze tijd en moeite nemen om, soms kort, soms gedetailleerd, de redactie te benaderen, zegt alles over hun betrokkenheid. Het minste wat zij mogen verwachten is dat ze een reactie op hun vraag, opmerking, suggestie of klacht krijgen. Dat is helaas nog niet altijd het geval. 

Daar komt nog iets anders bij. De journalistiek verandert en Trouw verandert mee. Lezers hebben daar soms moeite mee. “Ik lees de krant al vijftig jaar maar soms herken ik mij er niet meer in”, mailde deze week een lezer. Een hartenkreet die vaker in mails voorkomt en die zeer begrijpelijk is. Sinds de komst van internet en sociale media is de journalistiek vluchtiger ­geworden. Nieuws van gisteren is vandaag in de regel ‘ouwe koek’. 

De journalist die voor een rechtszaak, reportage of een andere actualiteit met slechts pen en blocnote de deur uitstapte en aan die paar attributen voldoende had om zijn verhaal te maken, bestaat niet meer. Dat vergt naar lezers toe vaker uitleg en inzicht.

Edwin Kreulen

Vanaf september is Edwin Kreulen de nieuwe ombudsman van Trouw. Kreulen (52) werkt sinds 1996 voor Trouw. Hij was onder meer chef van de onderwijsredactie en van de Verdieping, en beheerde later als verslaggever de portefeuilles zorg en justitie. Als lid van de commentaargroep schreef hij regelmatig het Commentaar van de krant.

Lees ook:

Mijmerend op de fiets, op weg naar een dunnere krant

Vanaf zaterdag 13 juli gaat de krant over op het zomerschema. De krant wordt dunner, diverse columnisten zijn er tijdelijk even niet, net als Dingemans. Marianne Zwagerman en Jamal Ouariachi vervangen Ephimenco en Stevo Akkerman. Wilma Kieskamp neemt tijdelijk de plaats in van politiek commentator Lex Oomkes. En zo zijn er wel meer kleine, tijdelijke veranderingen. Helaas nemen we afscheid van iemand van wie u vrijdag zijn laatste rubriek kon lezer, onze ombudsman.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden