null Beeld Trouw
Beeld Trouw

ColumnBas den Hond

Nog vijf dagen Trump – en vijf manieren waarop zijn presidentschap nog kan aflopen

Hoe komt Amerika af van Donald Trump? Vier jaar lang was het voor iets meer dan de helft van de Amerikanen een wanhopige vraag. Nu, geen week voordat zijn opvolger de eed aflegt, kun je hem evengoed nog steeds stellen. Amerika is bijna af van zijn 45ste president. Maar hoe zal het precies gaan?

De Grondwet geeft daar wel vijf opties voor, en in principe zijn ze allemaal nog mogelijk.

Mogelijkheid 1 is dat de president sterft, of aftreedt. Dat regelt artikel 2. Net als bij koningen zijn die dingen wettelijk hetzelfde: de vice-president wordt op dat precieze moment het staatshoofd.

De kans op een van die twee uitkomsten is verwaarloosbaar. Trump is op jaren, leeft totaal niet gezond en is volgens de verhalen uit het Witte Huis beurtelings razend en depressief. Maar zo is hij zijn hele leven al, dus je moet het zijn voormalige dokter Ronny Jackson (nu lid van het Huis van Afgevaardigden) gelijk geven: hij heeft duidelijk ‘geweldige genen’. En zoals we weten een geweldige eigendunk: volgens zijn medewerkers wil hij van aftreden niets weten.

Mogelijkheid 2 is dat de president zo ziek wordt, lichamelijk of geestelijk, dat hij zijn werk niet meer kan doen.

Voor dat geval regelt het 25e amendement van de Grondwet dat de vicepresident, Mike Pence, aan de ministers kan vragen of ze die indruk ook hebben. Zegt een meerderheid samen met Pence daar ‘ja’ op, dan blijft Trump in naam president, maar neemt Pence vanaf dat moment al zijn bevoegdheden over.

Deze mogelijkheid hing na de aanval door Trump-aanhangers op het Capitool op 6 januari een tijd in de lucht. Dat Trump zijn aanhangers naar het Capitool stuurde, en helemaal dat hij tijdens hun stormloop geboeid voor de tv bleef zitten in plaats van hen tot kalmte te twitteren, is voor een president gestoord gedrag te noemen.

Voorzitter Nancy Pelosi van het Huis van Afgevaardigden drong er bij Pence op aan die stap te nemen. Het zou de snelste manier zijn geweest om te zorgen dat hij geen kwaad meer kon aanrichten. Een motie in het Huis van Afgevaardigden zette dat kracht bij. Maar Pence, ook al was hij nog zo teleurgesteld in Trump, wilde het niet. Het 25ste amendement gebruiken als politieke strafmaatregel zou ‘een vreselijk precedent scheppen’, schreef hij Pelosi.

Bij gebrek aan beter zette Pelosi daarna in op mogelijkheid 3: impeachment en afzetting. Dat regelen de artikelen 1 (over het Congres) en 2 (over de president) en er wordt aan gewerkt: de impeachment kwam woensdag door het Huis van Afgevaardigden. Nu moet de Senaat daarover oordelen.

Dat gaat de Senaat echter pas doen na de beëdiging van Biden en het vertrek van Trump. En er zijn onder staatsrechtjuristen sceptici die zeggen dat dit helemaal niet kan. Als de president geen president meer is, hoe kun je hem dan nog afzetten?

Nooit meer een hoge functie

Maar er is een goede reden om dat anders te zien, en aan te nemen dat de schrijvers van de Grondwet dat niet zo bedoeld kunnen hebben. De Senaat kan namelijk na een formele afzetting van een president ook nog bevelen dat de veroordeelde politicus nooit meer een hoge functie op federaal niveau, benoemd of verkozen, mag bekleden. Dat is niet onbelangrijk: het voorkomt dat een politicus die zich zo ernstig misdragen heeft dat hij uit het ambt gezet moest worden, die dus in feite staatsgevaarlijk is, via de stembus opnieuw invloed krijgt.

Als de sceptici gelijk zouden hebben, dan zou de Senaat die voorzorgsmaatregel in het geval van Trump niet meer mogen uitspreken omdat hij al president-af is. En dat is dan niet alleen prettig voor Trump: elke toekomstige president die ziet aankomen dat hij weggestuurd wordt, zou dan een simpele manier hebben om dan tenminste aan dat verlies van het passieve kiesrecht te ontsnappen: aftreden, al is het pas een paar minuten voor de stemming in de Senaat. Maar daarmee zou die extra maatregel die de Grondwet noemt, een dode letter zijn.

Het is logischer, zeggen daarom de meeste staatsrechtjuristen, om aan te nemen dat Trump wel degelijk nog kan worden ‘afgezet’ nadat zijn ambtstermijn is afgelopen. De Senaat kan hem dus uit de landelijke politiek gooien. Als hij straks in Mar-a-Lago ondraaglijke heimwee naar de macht krijgt, dan kan hij op zijn allerhoogst nog gouverneur van Florida worden; daar zegt de Grondwet in dit geval niets over.

Maar gaat het ook gebeuren? De Senaat moet eerst met tweederde meerderheid voor afzetting stemmen, voordat die ontzetting uit het passieve kiesrecht er door gejast kan worden met een gewone meerderheid. Het is niet zeker of er bovenop de 50 Democraten ook nog 17 Republikeinen voor zullen stemmen. Die moeten dan bereid zijn om om de woede van de Trump-aanhang te trotseren (in het stemhokje, maar ook op de stoep van hun huis) om die uitkomst waar te helpen maken.

Tot voor kort waren dit de drie mogelijkheden die in het Congres en in de Amerikaanse media besproken werden. Maar er is nog een mogelijkheid 4, recent onder andere aan de orde gesteld door twee hoogleraren recht, Bruce Ackerman van Yale University en Gerard Magliocca van Indiana University: officieel vaststellen dat Trump zich schuldig heeft gemaakt aan rebellie.

Die mogelijkheid staat in het 14e amendement van de Grondwet. Dat amendement werd aangenomen na de Burgeroorlog, die werd gevoerd tegen de afgescheiden zuidelijke staten, samen met het 13e, dat de afschaffing van de slavernij regelt. Artikel 3 van het 14e amendement zegt: “Geen persoon zal senator of afgevaardigde zijn in het Congres [...] of enig ambt, burgerlijk of militair, bekleden voor de Verenigde Staten of enige staat, die, terwijl hij voordien een eed heeft gezworen [...] om de grondwet van de Verenigde Staten te bewaren, heeft deelgenomen aan opstand of rebellie tegen deze, of hulp of steun heeft gegeven aan de vijanden daarvan.”

Dat was gericht tegen de regering, de volksvertegenwoordigers en de militairen van de zuidelijke staten. Maar als het om Trump gaat, zien deze twee juristen er ook wel brood in. Als je de meute die het Capitool bestormde niet alleen beschouwt als inbrekers, of terroristen, maar ook als rebellen, en als je waar kunt maken dat Trump hen heeft aangestuurd of geholpen, dan kan hij nooit meer president worden. En zelfs geen gouverneur van Florida.

Het amendement regelt niet expliciet hoe dat moet worden vastgesteld. Volgens Ackerman en Magliocca kan het Congres dat doen namens het Amerikaanse volk, en is daar in beide huizen van het Congres dan een gewone meerderheid voldoende voor. Trump zou dat kunnen aanvechten bij de rechter als hij een functie wil aanvaarden of ergens kandidaat voor wil zijn. Maar dan, schrijven de twee juristen, zal voor die rechtbank in detail worden uitgevochten wat zijn rol was in de opstand van 6 januari, en dat zal zijn politieke ambities vermoedelijk flink doen afkoelen.

Het is misschien ver gezocht, geeft Magliocca toe in een interview met de Washington Post. Maar hij verwacht er de komende tijd toch veel aandacht voor.

Want wat blijft er anders over dan mogelijkheid 5, conform het 20e amendement van de Grondwet: de ambtstermijn van de president eindigt na vier of eventueel acht jaar regeren op 20 januari om 12.00 uur precies, en daarmee is het klaar.

Volgens de laatste berichten zit Trump dan in Florida, in Mar-a-Lago, waar hij die ochtend heen is gevlogen in een vliegtuig dat toen nog, met een president aan boord immers, de roepnaam Air Force One droeg – dat wilde hij graag. Om 12.00 uur zullen dan de nucleaire codes die Trump bij zich draagt ongeldig worden en die van Joe Biden, terwijl die de eed aflegt, worden geactiveerd.

Een roerig presidentschap zit er dan op. Een presidentschap waarvan het einde, al die grondwetsartikelen ten spijt, kennelijk niet eerder kon komen dan op dat moment. Een einde dat dus mogelijk gaat neerkomen op eervol ontslag. Ook al maakte president Donald J. Trump er de verwachte puinhoop van.

Correspondent Bas den Hond schrijft wekelijks een column over de Verenigde Staten

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden