null Beeld

ColumnTaal

Nog eenmaal lachen met het beddengoed

Ik heb nog nooit zo vaak de­zelfde reactie gehad op deze ­rubriek als afgelopen week. Veel lezers stuurden mij de zin ‘De deken vond het kussen te laken’ toe (of een variant daarop), als een voorbeeld van een syntactische grap. De grap zit hem hier echter niet in de structuur van de zin. Je kunt ‘het kussen’ wel lezen als beddengoed of zoenen, maar in beide gevallen is dit het lijdend voorwerp van het werkwoord ‘laken’ (afkeuren). De grap is hier meer dat de drie woorden ‘deken’, ‘kussen’ en ‘laken’ bij elkaar horen als beddengoed, maar in deze zin geen van drieën die betekenis hebben.

Veel lezers achtten dit een traditioneel mopje uit kerkelijke (i.c. katholieke) kringen, maar de oudste schriftelijke vindplaats is in een limerick van John O’Mill uit 1957:

Toen de deken van de dom te Aken
deskundig in wereldse ­zaken
werd gevraagd of een zoen
scha aan de ziel kon doen
bleek de deken het kussen te laken.

Een dankbaar onderwerp voor grappen

In de jaren zestig heeft de cabaretier Fons Jansen deze grap hergebruikt (‘Onze deken zei altijd het kussen te laken’), en in 1970 zou radiomaker Dick Poons hem nog hebben uitgebreid met extra beddengoed tot ‘Zacht sloop de deken heen; zijn kussen was te laken’, maar daar heb ik geen documentatie van kunnen vinden.

Beddengoed blijkt toch al een dankbaar onderwerp voor grappen (denk alleen al aan het dubbelzinnige ‘onder de dekens’). Toon Hermans maakte een keer een grap over een nachtzuster tegen wie hij had gezegd ‘Zuster, mijn hoofdkussen!’ En zij had het meteen gedaan.

Dit laatste is dan weer wel een syntactisch grapje, want hier zijn twee ontledingen in het spel: er is ofwel sprake van de samenstelling ‘hoofdkussen’, ofwel ‘mijn hoofd’ is het lijdend voorwerp bij kussen. Iets soortgelijks stuurde een andere lezer mij toe. Hij had zijn zoon gevraagd ‘Wil je melk?’ en vroeg daarna ‘Wil je moeder melk?’.

In de rubriek Taal worden grammaticale geschillen, etymologische enigma’s en andere taaltwijfels voor u opgehelderd door Peter-Arno Coppen en Ton den Boon. Ook een taalvraag? Mail naar p.a.coppen@let.ru.nl of tdb@taalbank.nl.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden