null Beeld

ColumnJames Kennedy

Nieuwe conservatieven zoals de Capitoolbestormers volgen niet de kerk, maar hun persoonlijke roeping

James Kennedy

Onze denkbeelden over politiek en religie zijn sleets en ouderwets geworden. We kijken nog steeds vooral naar religieuze instituten en machtsstructuren als we de invloed van godsdienst willen peilen in de samenleving. Dé katholieke kerk als machtsinstituut of de ‘haatimams’ van een salafistische moskee.

Maar in sterk geïndividualiseerde samenlevingen hebben we toch met iets anders te maken. De bestorming van het Amerikaanse Capitool op 6 januari 2021 in Washington laat zien dat het verband tussen religie en politiek aan het schuiven is, zeker in de VS.

Nu de relschoppers van die dag berecht worden – 800 mensen zijn inmiddels vervolgd – krijgen we een betere blik op wie die mensen eigenlijk zijn. Volgens de Washington Post waren de mensen die zich door religie lieten inspireren om het Capitool te bestormen vooral religieuze solisten, die zelf probeerden gehoor te geven aan Gods stem. Ze handelden vanuit een religieuze roeping die niet door anderen bevestigd werd. Vaak waren hun verbanden met kerken of andere religieuze organisaties zwak of verbroken. Ze deden wat goed was in eigen ogen, overtuigd dat zij God aan hun zijde hadden.

Amerika lijkt een land te zijn geworden van spirituele ontbinding

Dat loopt parallel aan hetgeen we weten over islamitische radicalen die geweld plegen. In de westerse ­samenlevingen zijn dit vaak individuen die slechts losjes verbonden zijn aan georganiseerde religie en theologisch onwetend zijn. Of ze maken deel uit van splintergroepen die niet geaccepteerd worden door de grotere religieuze instellingen.

De samenstelling van de Amerikaanse Capitoolbestormers zegt ook iets over het hedendaagse Amerika: het lijkt een land te zijn geworden van spirituele ontbinding, letterlijk ont-binding, waar mensen zich losmaken van de oude verbanden. De kerken en gebedshuizen verliezen hun kracht. Deze mensen gaan alleen verder en vertrouwen op hun eigen ‘door God gegeven’ inzichten. Ook dit is een vrucht van het individualisme.

Maar deze mensen zijn wel op zoek naar bezielende verbanden, naar gemeenschap. Alleen is die gemeenschap in (radicaal-)rechtse kringen in afnemende mate in het christendom te vinden. Conservatieve schrijvers als Nate Hochman signaleren dat nieuwe Republikeinse politici als Donald Trump en Ron DeSantis – de vechtersbaas-gouverneur van Florida – het nauwelijks hebben over het geloof en geen woord vuil maken aan vrome taal.

Verzet tegen het moralisme van linkse elites

De zogenaamde Middle-­American radicals – die een groot deel van hun conservatieve achterban vormen – hebben weinig op met religieus moralisme. Ze verzetten zich juist tegen het moralisme van linkse elites, die hen kleineren. Ze zijn tegen open grenzen en wantrouwen diversiteit.

Het is niet alleen zo dat het georganiseerde christendom in de levens van deze mensen een kleinere rol speelt dan voorheen, maar ook dat het christendom zelf door sommigen conservatieven als een groot probleem wordt gezien.

Dit is de stelling van het zeer interessante boek van Matthew Rose, Een wereld na het liberalisme. Eigenlijk is de boodschap van het christendom dat iedereen gelijk is, dat er universele waarden zijn, dat er een belangrijkere identiteit is dan je ras of stand, niet welkom in een conservatieve beweging die zich in toenemende mate als stam profileert. Daarom hebben belangrijke conservatieve denkers, te beginnen bij de Duitse Oswald Spengler, zich van het christendom afgekeerd, meent Rose.

Onthutsend vanwege een aantal redenen

Dit bevestigt vanuit andere hoek wat ook uit ander onderzoek de laatste jaren naar voren is gekomen: dat het politieke ­liberalisme waarin universele rechten en waarden voor alle mensen centraal staan, debet is aan het christendom waar het uit vandaan is gekomen. En om die reden deugen ­zowel het christendom als dit liberalisme niet voor deze nieuwe conservatieven.

Deze ontwikkelingen zijn onthutsend vanwege een aantal redenen. In de eerste plaats omdat ontkerkelijking niet per se leidt tot betere politiek, en dat geëmancipeerde individuen niet per se verlichte individuen zijn.

Nog zorgwekkender is de vraag in hoeverre een liberale democratie bestand is tegen een krachtige ­beweging waarin de identiteit van je eigen stam voorop staat. En dat is niet alleen een Amerikaanse probleem.

James Kennedy is een Amerikaanse historicus verbonden aan de Universiteit Utrecht. In Trouw geeft hij om de week zijn visie op de Nederlandse samenleving. Lees hier meer columns van James Kennedy.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden