column

Nietzsche zei het niet voor niets: het christendom is Plato voor de gewone man

Bert Keizer Beeld Trouw

Soms word je getroffen door een rouwadvertentie waarin niemand in Jezus’ armen eindigt, de Heer niet herdert, waarin er zelfs geen ruimte wordt gegund aan verbijstering, dankbaarheid of verdriet. 

Ik las dit in een krant:

Het wezen uit zijn verschijningsvorm verlossen – Johanna Weverlingh – 1947-2019.

Ik heb de naam veranderd, want een dergelijke advertentie is privéterrein waarin je je niet zomaar mag begeven. Wat mij zo trof is de zuivere formulering van het platonische standpunt. We hebben het niet steeds in de gaten, maar in veel van ons denken staat nog altijd een Griekse zuil overeind. En wat we gelovend gedurende tweeduizend jaar hebben hooggehouden, is ondenkbaar zonder de filosofie van Plato.

De mooiste opsomming van Plato’s leer komt van Emily Dickinson: there are no wholes here below. Niets is heel, hier beneden. Alles rafelt, rammelt en roest. In de politiek, in het huwelijk, rond de explosiemotor, in de kinderspeeltuin, binnen de toneelvereniging, in het verkeer en zelfs in de ICT-wereld, is alles beperkt en voorbijgaand.

Maalstroom

Plato gaat uit van deze maalstroom maar wil er iets tegenover zetten dat wel blijvend is, eeuwigdurend zelfs. Die gedachte dat er wel hele dingen zijn, maar dan boven ons, zag ik laatst geïllustreerd in een tekening van Sol Steinberg, waarin een erg gewone vierkante doos droomt van de geometrisch perfecte kubus die hij bij lange na niet is.

Hoe komen we op het idee van een perfecte rechte lijn als we er hier beneden nooit een gezien hebben en ook nooit zullen zien? Want die perfecte lijn heeft geen dikte. Er is kennelijk een regio waar zulke dingen in hun wezenlijke vorm bestaan. Wat wij op aarde tegenkomen is dan de slordige versie, de geïmproviseerde lijn, die je wel dikte moet geven anders zie je hem niet. Het is alsof we het wezen van de rechte lijn wel kennen en daardoor in staat zijn om hier de niet zo goed gelukte versies te onderscheiden. 

Kerstbrood

Hier bestaan allerlei varianten op. Wij hebben in onze familie ook zo’n Platonisch Ideaal: het heerlijke kerstbrood dat mijn moeder ooit bakte. Mijn broer heeft jaren vergeefs op het juiste recept gejaagd toen de verschillende tantes nog leefden. Ikzelf probeer al vele jaren elke kerst opnieuw om in de buurt te komen. Maar het lijkt allemaal naar niks. Moeders kerstbrood zullen we aan deze kant van het graf nooit proeven.

Op basis van veel meer dan de paar fragmenten die ik hier aansleep, bouwt Plato een onvergetelijk visioen op. Daar bestaan steekhoudende bezwaren tegen, maar die interesseren ons nu even niet. In dat visioen bestaat er een voor eeuwig veilige regio waar de mens zich op kan richten. Een regio van wezenlijke zaken die schuilgaat achter de schijnwereld waarin wij onze weg moeten vinden. Het mooie is dat we vanuit die schijnwereld van mislukte rechte lijnen, die onhandige wereld vol goedheid die steeds verkeerd uitpakt, al filosoferend zicht kunnen krijgen op de wezenlijke wereld waar dit onderaardse domein slechts een afspiegeling van is.

Bevrijding

Keren we terug naar Johanna Weverlingh, wier wezen uit de verschijningsvorm verlost moet worden. De wezenlijke kubus moet vrijgemaakt worden uit de gewone vierkante doos, waarin hij onhandig, want onvolledig, aanwezig is. Het sterven van deze vrouw wordt hier op een filosofisch dichterlijke wijze beschreven als de bevrijding van haar wezenlijke, bestendige kern uit het toevallige, tijdelijke lichaam. Sterven is hier het afschudden van aardse vergankelijkheid en het binnengaan in hemelse bestendigheid.

Nietzsche zei niet voor niets dat het christendom ‘Plato voor de gewone man’ is. Het lijden en sterven van Jezus is een welhaast morbide beschrijving van zaken die voorbijgaand zijn. Het loopt zelfs uit op de meest vernietigende vorm van voorbijgaandheid: de man sterft, en hoe. Maar dat gebeurt in de schijnbare wereld waarin we rondtobben. Jezus wordt uit deze aardse verschijningsvorm verlost als hij opstijgt ten hemel. Dan keert hij terug naar de wezenlijke wereld, waar hij voor eeuwig zal tronen naast de Vader. Ja, die hemel waar alles perfect op orde is, als een verlossing uit de aarde waar alles door mekaar ligt, dat is puur Plato.

Bert Keizer is filosoof en arts bij de Levenseindekliniek. Voor Trouw schrijft hij wekelijks een column over zorg, filosofie, en de raakvlakken daartussen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden