Ombudsman Edwin Kreulen

Niet iedere oudere lezer is een yep of een vitalo

Met een serie wil de krant lezers aan het denken zetten over eigen initiatief bij het ouder worden. Maar tot ‘young elderly persons’ omgedoopte ouderen reageren als door een wesp gestoken. Over taalvondsten en de redactie die onbedoeld een norm voorschrijft.

De kwestie

Op 12 september meldt Trouw op de voorpagina dat uit onderzoek in ­opdracht van de krant blijkt dat veel 55-plussers niet zijn voorbereid op de laatste levensfase, zoals de zorg die nodig kan worden en een ­geschikte woonsituatie. Een achtergrondverhaal, onder de kop ‘Probeer er toe te doen, ook al bent u met pensioen’ licht dit nader toe. Ook introduceren de redacteuren het ­begrip ‘young elderly person’, ­kortweg yep, voor de groep burgers ­vanaf het pensioen tot ongeveer 80 jaar. De redactie schrijft een prijsvraag uit voor een betere term.

De weken daarna portretteert de ­redactie verschillende ‘yeps’ die al een keuze maakten door bijvoorbeeld in een gezamenlijk wooncomplex te wonen of voor elkaar te gaan zorgen. Eigen initiatief is belangrijk, benadrukken de artikelen.

In de krant van 28 oktober wordt bekend welke inzending de jury, overwegend bestaande uit taalspecialisten, het beste vindt: ‘vitalo’. Een term uit de ‘turbotaal’ die nieuw is, verwijst naar een persoon en associaties opwekt met het aangename Zuid-Europese dolce vita.

De standpunten

Flink wat lezers reageren met ergernis, ook op de opiniepagina. De term yep is volgens hen een onnodig hip anglicisme, dat geen recht doet aan een generatie. Prijswinnaar vitalo sluit ouderen uit die, bijvoorbeeld door pech, minder vitaal zijn. Beide termen gaan uit van de maakbaarheid van het leven terwijl de kunst juist is om om te gaan met veroudering.

Een van de twee binnenlandredacteuren die de serie maakten, zegt dat het doel is om mensen te informeren. Ouderen van nu zijn welvarender dan vroeger, hoger opgeleid, en gezonder. Oplopende zorgkosten roepen de vraag op welke zorg deze generatie gaat krijgen. Het leven is inderdaad deels niet maakbaar, zegt de redacteur, maar voor een ander deel wel. Een goede serie heeft een focus, en dat waren hier ouderen die initiatief namen. Een aflevering met een zieke oudere zou hierin niet passen. Met de term yep heeft de redactie vooral discussie willen aanwakkeren, wat is gelukt gezien de ruim 500 reacties met soms meerdere naamsuggesties.

Hoogleraar en ouderensocioloog Theo van Tilburg van de Vrije Universiteit Amsterdam las op verzoek de belangrijkste artikelen. Het doel, ouderen informeren over hun eigen invloed, raakt volgens hem de kern van waardig ouder worden. “Belangrijk is dat men ook op hoge leeftijd, eventueel met hulp, voor het gevoel een volwaardig leven kan leiden en daar grip op heeft, dat men niet het gevoel heeft te worden geleefd.” Op de naamgeving is hij kritischer. De term elderly uit yep wordt in de wetenschap juist vermeden, omdat het de nadruk legt op het ouder worden en niet op de mens. “De term vitalo doet vooral denken aan lichamelijke fitheid”, zegt Van Tilburg. “Maar ook iemand die gebrekkig ter been is, kan met alle moderne technieken een netwerk aan contacten onderhouden en grip op het leven houden.” Daarom kan Van Tilburg zich wel voorstellen dat een deel van de ouderen zich door de term vitalo uitgesloten voelt.

De aanpak van de redactie raakt aan drie passages uit het ‘Trouw Schrijfboek’: denk zelf na, wees creatief met taal en zorg voor evenwicht.

Oordeel

Het is opvallend dat de werkelijke boodschap van de serie, de voordelen van eigen initiatief door ouderen, nauwelijks kritiek ontvangt. Het doel, informeren, is op een aansprekende manier bereikt. Het devies ‘denk na’ is toegepast door buiten de waan van de dag een maatschappelijk thema uit te werken.

De keuze voor een focus op ouderen die het heft in eigen handen nemen, is verdedigbaar. Toch had het geen kwaad gekund te benadrukken dat niet iedereen zo initiatiefrijk is, of kan zijn. Denk aan het evenwicht dat het Schrijfboek benadrukt. Dat voorkomt dat lezers de indruk krijgen dat de krant een dwingende norm stelt voor ouder worden.

Dat effect is versterkt door het woord vitalo, net als yep bedoeld als knipoog, maar een taalvondst die mensen het gevoel kan geven dat ze buitengesloten worden, zeker als ze zich niet vitaal voelen.

Trouw hield (toekomstige) ouderen met de serie een inspirerende spiegel voor. Door de nadruk op taalvondsten en de onbedoelde verheffing van de initiatiefrijke oudere als norm, nam de redactie het risico dat een deel van de lezers deze ervoer als een pijnlijke lachspiegel.

Wat is de trend?

De redactie zet de ‘young elderly person’ af tegen de oudere van vroeger, die al snel na het pensioen in de versukkeling raakte. Is die trend vooral de laatste decennia gaande? De ‘derde levensfase’ – tussen het werkzame leven en de finale fase van aftakeling en overlijden – is al zo’n dertig jaar geleden ontdekt, zegt ouderensocioloog Theo van Tilburg. “Sinds die tijd is daarin niet zo veel veranderd. Wel is de aandacht voor deze levensfase de afgelopen jaren minder geworden, ik denk dat het kwam omdat in korte tijd het werkzame leven van mensen is verlengd, door verhoging van de pensioenleeftijd.”

Ouderen altijd zwak?

De redacteur binnenland die de yep-serie bedacht, wijst erop dat bij Trouw geen redacteur specifiek schrijft over ouderen. Op de binnenlandredactie is er wel specialistische aandacht voor ouderenzorg. Die keuze kan soms het idee versterken dat het bij ouderen vooral gaat om problemen.

Of een specifieke ‘portefeuillehouder ouderen’ de oplossing is, is de vraag. Toch zou het goed zijn als de verschillende betrokken deelredacties – denk bijvoorbeeld ook aan de economieredactie die over pensioenen schrijft – in onderling overleg bedenken hoe de groeiende groep ouderen in beeld kan blijven.

Evenwicht elders

Buiten de serie is wel op een prominente plek in de krant een kritische beschouwing over de norm van actieve ‘young elderly persons’. Ethicus Frits de Lange schrijft op 6 oktober in Letter & Geest dat vergeleken bij het ideaal van tot op hoge leeftijd vitaal blijven ‘de meeste mensen zich al gauw een loser zullen voelen’. Hij pleit ervoor dat ouderen zich richten op de vraag welke persoon ze zijn, voor zichzelf en anderen, los van wat ze doen.

Heeft u zelf een vraag of kwestie? Mail naar ombudsman@trouw.nl.

Lees ook:

De yep van tegenwoordig

De hele serie over actieve ouderen vindt u hier.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden