Opinie Capitulatie Japan

Niet gewonnen of verloren, ik heb vrede

‘Wat zouden familieleden die we verloren zijn ons toewensen?’ Japanner Fumi Hoshino, gastspreker bij Landelijk Steunpunt Gastsprekers WO II-Heden, en zijn vrienden uit voormalig Nederlands-Indië hopen dat ook anderen innerlijke vrede vinden, net als zij.

De geschiedenis rond 15 augustus, 74 jaar geleden, is complex. Het geldt in Nederland en Japan als het einde van de Tweede Wereldoorlog in Azië. Op 17 augustus vieren Indonesiërs het begin van de onafhankelijkheid. Die dag begon het gevecht voor hun vrijheid na eeuwenlang een kolonie te zijn geweest en jarenlange bezetting door de Japanners. Tegelijk probeerde de Nederlandse regering met geweld de kolonie terug te krijgen. 

Daarmee werd de beproeving van de Nederlands-Indische bevolking tijdens de Japanse bezetting verlengd met een nieuwe oorlog en massale migratie naar Nederland. ‘Repatriëring’ werd het genoemd, maar het leek eerder op een vlucht. De meeste ‘gerepatrieerden’ konden juist niet in hun land blijven en werden in Nederland niet welkom geheten.

Op 15 augustus werd het enorme Japanse gebied teruggebracht tot de oorspronkelijke vier eilanden. Miljoenen Japanners keerden terug naar hun vaderland, dat voor het eerst in de geschiedenis met verwoesting en bezetting te maken had gekregen. Die datum was eerder een keerpunt dan het begin of het einde ergens van. Elk land koos ervoor bepaalde delen van de geschiedenis te vergeten.

Kernvraag

Vandaag komen in alle drie de landen mensen bij elkaar om familieleden en vrienden te gedenken die betrokken waren bij deze geschiedenis waarin er voor niemand meer vrede was. De kernvraag aan iedereen die herdenkt is dan ook of zij vrede hebben gevonden, 74 jaar na dato. En als dat niet zo is, hoe dat komt en wat zij eraan gaan doen.

Sommigen zullen zeggen dat zij vrede hebben gevonden. Ze zijn niet meer betrokken bij een oorlog. Anderen niet, omdat dierbaren nog steeds last hebben van wat toen is gebeurd en er niet over kunnen praten. Ze zijn misschien nooit gecompenseerd voor het leed, of het is niet erkend, of hun geschiedenis wordt niet op scholen verteld, zoals met de Holocaust gebeurt. Weer anderen zullen zwijgen, misschien een teken van pijn en frustratie. Onze familieleden die we verloren zijn, zouden ze gelukkig zijn als ze ons zo zagen worstelen?

Er is een andere mogelijkheid: innerlijke vrede vinden. Sommige van mijn vrienden zijn daarin geslaagd. Dankzij hen zie ik in hoe vrede wordt bedreigd en hoe die bedreigingen te weerstaan.

Wieteke van Dort

Een hindernis is wanneer je iedereen als vijand ziet, of dat nu de Japanners zijn, de Indonesiërs, regeringen of misschien je landgenoten. Het kan helpen om respectvol en met empathie met hen te praten als medemensen.Ik voelde zelf medeleven met soldaten die anderen hebben gedood. Het gedicht ‘Voor Indië-veteranen en hun vrouwen’ van Wieteke van Dort heeft mij daarbij geholpen. Ook kritische zelfreflectie helpt, bijvoorbeeld door jezelf de vraag te stellen wat jij gedaan zou hebben in die situatie.

Ook moeten we voorzichtig zijn met trots op onze eigen gemeenschap of met vooral oog hebben voor het belang van de eigen gemeenschap. Deze houding belet ons om misstanden in onze eigen gemeenschap te zien. Ook is het beter te vragen wat het probleem is en hoe we dat samen kunnen oplossen, in plaats van uit te gaan van de vraag wíe het probleem is.

Tenslotte is het goed om ons bewust te zijn van het gevaar van escalatie. Voor het nog erger wordt, moeten we tot elke prijs de-escaleren, de spanning verminderen. Als het ons niet lukt ook maar een van deze punten te realiseren, kan de vrede buiten bereik blijven.

Japanse geschiedenis

Achttien jaar geleden luisterde ik naar de persoonlijke getuigenissen van Nederlanders die in Nederlands-Indië de Japanse bezetting hadden doorstaan. Als een Japanner met weinig kennis over deze oorlog was ik geschokt, beschaamd en geroerd. Hoe langer ik luisterde in het besef hoe anders over deze zelfde geschiedenis in Japan gesproken, werd hoe kwader ik werd op mijn wrede voorvaders, landgenoten van nu en hun leiders, die doen alsof er niets was gebeurd. Ik had geen vrede in mijzelf.

Mijn vader had mij verteld dat hij om gezondheidsredenen was afgekeurd voor militaire dienst. Na zijn begrafenis las ik in zijn papieren dat een van zijn klasgenoten kamikazepiloot was geworden. Mijn vader, las ik, had zich geschaamd dat hij zelf niet had gevochten. Zijn eerste reactie na de afkondiging van het einde van de oorlog was dat hij tekort was geschoten omdat hij niet was gesneuveld. Geschokt realiseerde ik me dat hij op zijn manier ook betrokken was geweest bij de oorlog.

Was ik echt zo anders dan hij? Ik had als soldaat naar een plek ergens in Azië kunnen worden gestuurd en zou bevelen hebben opgevolgd, hoe onmenselijk ook, zoals een zelfmoordactie of een executie. Aan het front waren de ‘troostmeisjes’ uit Korea de enige jonge vrouwen die ook Japans spraken. Hoe had ik, als gezonde jongeman, uit de militaire bordelen kunnen blijven?

Toen ik dit eenmaal besefte, leek het me niet meer zo belangrijk om boos te blijven. Ik bleef wel kritisch, maar nam initiatieven die wat constructiever zijn, zoals lezingen geven over de oorlogservaringen van mijn Nederlandse vrienden en mijn vader, en essays publiceren in drie talen. Op een dag vond ik vrede in mijzelf. Ik heb niet van anderen gewonnen of verloren, maar ik ben vrij van hen. Met mijn vrienden uit het voormalige Nederlands-Indië hoop en bid ik dat meer mensen innerlijke vrede zullen vinden, in het besef dat onze ouders en grootouders, die kolonialisme en oorlog hebben meegemaakt, ons die vrede zouden toewensen.

Lees ook:

Heimwee naar een onbekend land 

Schrijver en dichter Ellen Deckwitz spreekt vandaag op de nationale herdenking van de capitulatie van Japan, waarmee de Tweede Wereldoorlog ook in Nederlands-Indië eindigde. Over overgedragen trauma en het verlangen naar een land dat niet bestaat.

Het onderzoek naar de dekolonisatie van Nederlands-Indië veroorzaakt al sinds de start onrust

Wie zijn daders, wie slachtoffers? Het grote onderzoek naar de dekolonisatie van Nederlands-Indië is pas eind 2021 klaar, maar uit verschillende hoeken wordt al kritiek geuit. Wat is er aan de hand?

De Indië-herdenking gaat op zoek naar nieuwe bezoekers

Het aantal veteranen dat meevocht in de dekolonisatie-oorlog (1945-1949) neemt in hoog tempo af. Bij de jaarlijkse herdenking vandaag in Roermond zullen er weer minder aanwezig zijn.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden