Opinie Rechtsstaat

Niet de rechtspraak, maar de staat is het probleem

De staat neemt geen verantwoordelijkheid, maar laat het op rechtszaken aankomen. Dat is heel zorgelijk, aldus Patrick Slob, advocaat te Rotterdam.

In de voorbije jaren heeft de Nederlandse staat de nodige rechterlijke uppercuts moeten incasseren. Of het nu gaat om de Urgenda-zaak, de problematiek rondom stikstof of de oproep van de Haagse rechtbank om kinderen van IS-vrouwen uit Noord-Syrië terug te halen – steeds deed de rechter een uitspraak waar de staat niet op zat te wachten.

Op straat, onder hen die in de volksmond Henk en Ingrid zijn gaan heten, bestaat intussen de indruk dat rechters als een stel malle Eppies hun eigengereide gang gaan en steeds nieuwe trucs uit de hoge hoed toveren om de politiek te dwarsbomen. Het tegendeel is waar.

In de Urgenda-zaak bijvoorbeeld moest de staat erop worden gewezen dat Nederland zich vrijwillig heeft gecommitteerd aan concrete CO2-reductiedoelstellingen uit het VN-Klimaatverdrag. De rechter kon niet anders dan vaststellen dat Nederland in het behalen van die doelstellingen achterloopt.

Wie a zegt, moet b zeggen

In de stikstofuitspraak memoreerde de rechter de verplichtingen die voortvloeien uit een in Europees verband door de staat zelf aangegaan juridisch kader. Vanwege dat kader kwalificeerde de rechter de uitvoering door Nederland van het eigen beleid als onhoudbaar.

Kortom, steeds heeft de rechter zich genoodzaakt gezien de staat, die zich tegen beter weten in van de domme houdt, terug te bewegwijzeren naar het pad dat hij eerder zélf is ingeslagen. Wie a zegt, moet ook b zeggen.

Van de politiek mag worden verwacht dat er aandacht wordt besteed aan deze cruciale context. In plaats daarvan tendeert de politieke reactie in toenemende mate richting schadelijk gezwets vanuit de onderbuik. Inmiddels ook bij gevestigde partijen zoals VVD en CDA.

Zo ziet het CDA niets in bijsturing van het stikstofbeleid. Kamerlid Jaco Geurts vond het maar ‘juridische haarkloverij’. Zijn collega Madeleine van Toorenburg wees in reactie op de uitspraak over de kinderen van IS-vrouwen op een eerdere uitspraak van de Rotterdamse rechtbank die de staat aanspoorde IS-verdachten in Nederland te berechten: “Daar is door het kabinet terecht geen uitvoering aan gegeven. Ik verwacht dat er ook aan de uitspraak van gisteren geen uitvoering wordt gegeven.” VVD-Kamerlid Dilan Yesilgöz vond de uitspraak ‘frustrerend’ en meende dat het kabinet er niet per se naar hoeft te handelen.

Hopeloos gebrek aan staatsrechtelijk besef

Dat het vonnis inmiddels in hoger beroep werd vernietigd, doet niet af aan de impact van dit type uitspraken. Politieke partijen die doorgaans de mond vol hebben van normen en waarden, goed rentmeesterschap en de rechtsstaat, hebben kennelijk weinig moeite de ongehoorzaamheid van de staat te vergoelijken als dat electoraal gelegen komt. In een poging wat politieke kleur op de wangen te krijgen, spoort het CDA de staat zelfs aan onwelgevallige vonnissen te negeren. Wat de burger niet is toegestaan, zou voor de staat wel zijn geoorloofd.

Noch de Urgenda-uitspraak noch de stikstofuitspraak kan voor de staat als een verrassing zijn gekomen. Verantwoordelijke bewindslieden en hoge ambtenaren wisten dat Nederland fout zat. Waar het de Nederlandse kinderen van IS-vrouwen betreft moe(s)t de staat rekening houden met een (beperkte) zorgplicht. Maar in plaats van politieke verantwoordelijkheid te nemen, laat de staat het aankomen op juridische procedures. Zodat de politiek niet zelf op de resultaten daarvan kan worden ‘afgerekend’, en vervolgens het narratief kan bezigen dat eigenlijk ‘de rechtspraak’ het probleem is.

Deze fenomenen duiden op een hopeloos gebrek aan staatsrechtelijk besef. Het funeste gevolg van dit politiseren van de rechtspraak is niet te onderschatten – het leidt tot een afkalvend vertrouwen in en respect voor de (onafhankelijkheid van) rechtspraak en daarmee tot een aantasting van het fundament van de democratische rechtsstaat. 

Lees ook:

De rechter spreekt, het kabinet stelt uit

Op belangrijke onderwerpen tikken rechters het kabinet op de vingers. Het leidt tot ongemak bij politici op het Binnenhof. En vooral tot uitstelgedrag van ministers en staatssecretarissen.

Het gerechtshof gaat veel te ver met het Urgenda-arrest

Dat het hof de politiek op de vingers tikt in de klimaatzaak, gaat in tegen de democratie, zegt jurist Marcel Buurman.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden